De constructieve inpassing van een ambulatorium start bij het uitzetten van de looplijnen die de verschillende functionele zones van een religieus complex met elkaar verbinden. In kerkgebouwen wordt de gang doorgaans gerealiseerd door de zijbeuken door te trekken en achter het priesterkoor langs te leiden. Hierbij geschiedt de fysieke afbakening middels een reeks pijlers of zuilen. Deze verticale elementen dragen de complexe gewelfconstructie, dikwijls uitgevoerd als kruisribgewelven of straalgewelven, die de druk van het dak en de bovenliggende muren naar de buitenste steunbeerconstructies afvoeren.
Lijnen trekken in het plan. De fundering van de pijlerreeks bepaalt de uiteindelijke breedte van de omgang. In de kooromgang vloeien de krachten van het middenschip weg via de luchtbogen, terwijl op de vloer de pelgrimstroom ongestoord langs de straalkapellen trekt. Constructieve logica ontmoet rituele noodzaak. De vloeropbouw is gericht op intensief gebruik; natuursteen, hardsteen of estriken vormen een duurzame basis die bestand is tegen eeuwenlange slijtage.
Bij kloosters wordt de gang direct grenzend aan de pandhof gepositioneerd. Open arcades of beglaasde vensteropeningen zorgen hier voor de noodzakelijke visuele relatie met de binnentuin. De breedte van de gang wordt nauwkeurig afgestemd op de omvang van de gemeenschap. Voldoende ruimte voor ontmoeting. Beperkt genoeg voor beslotenheid. De overgang van licht naar schaduw verspringt per travee. Verbindingen met de kapittelzaal, het refectorium en de slaapvertrekken maken de omgang tot de primaire ontsluitingsstructuur van het gehele complex. Geen doodlopende stukken; het betreft een continue lus.
Daarnaast kennen we de pandgang in de kloosterarchitectuur. Hoewel functioneel vergelijkbaar met een gewone gang, is de pandgang strikt genomen de kloostervariant van het ambulatorium. Vier vleugels rondom een binnentuin of pandhof. Hier dient de ruimte voor meditatie en als verbindingsas tussen de slaapvertrekken, de refter en de kapittelzaal. De gang is hier de ruggengraat van het dagelijks leven. In sommige gevallen fungeert een narthex of een verhoogde galerij als een vorm van ambulatorium, waarbij de nadruk ligt op de overgang tussen de profane buitenwereld en de sacrale binnenruimte.
Synoniemen en technische nuances bepalen de taal van de bouwmeester. De term deambulatorium wordt vaak door elkaar gebruikt met ambulatorium, hoewel die eerste vaker in de kunsthistorische literatuur opduikt om specifiek de omgang achter het hoofdaltaar aan te duiden. In de volksmond wordt simpelweg gesproken van een 'omgang'. Dit dekt de lading, maar mist de precisie van de Latijnse stam.
Onderscheid is cruciaal. Een ambulatorium is geen zijbeuk. De zijbeuk loopt parallel aan het middenschip en stopt doorgaans bij het transept. Het ambulatorium gaat verder. Het maakt de bocht. Het verbindt de uiteinden van de zijbeuken tot een doorlopende lus. Ook de vergelijking met een corridor of gewone galerij gaat vaak mank; een ambulatorium is inherent verbonden aan de religieuze of rituele functie van een gebouw. Het is bewegingsruimte met een betekenis. Geen loze doorgang, maar een route voor processie en devotie.Stilte in de kooromgang. Een bezoeker schuifelt langs de straalkapellen van een gotische kathedraal terwijl in het middenschip een plechtige uitvaartdienst plaatsvindt. De wandelaar volgt de bocht achter het hoofdaltaar. Geen verstoring van de liturgie, maar een vloeiende beweging door de ruimte. Logistiek en devotie vloeien hier samen. Het ritme van de pijlers bepaalt het tempo van de wandeling.
In een middeleeuws kloostercomplex vormt het ambulatorium de schakel tussen rust en werk. De monniken verruilen het refectorium voor de kapittelzaal. Ze lopen door de pandgang. Links de gesloten muren van de kloosterkerk, rechts de open arcades die uitzicht bieden op de pandhof. Regen tikt tegen de glasloze bogen, maar de bewoners blijven droog. Een functionele lus. Geen begin en geen eind, enkel de verbinding tussen de verschillende vleugels van het gebouw. De gang als ruggengraat van het dagelijks leven.
Tijdens een processie fungeert de ruimte als ceremoniële as. De wierookdampen blijven hangen onder de gewelven. De stoet beweegt zich vanuit de zijbeuk naadloos door de kooromgang, een continue stroom van mensen en ritueel. Hier is de architectuur geen statisch decor, maar een voorgeschreven route die de gebruiker dwingt tot een specifieke beweging door het heilige domein.
De kiem ligt in de Romeinse oudheid. Waar de ambulatio oorspronkelijk diende als een overdekte buitenruimte voor informele wandelingen, transformeerde de vroege kerkbouw dit concept tot een strikt gereguleerde zone voor de verering van relieken in martyria en mausolea. Een cirkelvormige behoefte. In de vierde eeuw boden de ambulatoria rondom centrale ruimtes, zoals bij de Santa Costanza in Rome, al een veilige passage voor bezoekers zonder de centrale liturgie te verstoren.
De romaanse architectuur van de elfde eeuw dwong tot constructieve schaalvergroting. Pelgrimsstromen naar Santiago de Compostela zwollen aan. Bouwmeesters moesten een oplossing vinden voor de opstoppingen rondom het hoofdaltaar. In kerken zoals de Saint-Sernin in Toulouse werd het ambulatorium de logistieke bypass. Technisch gezien was dit een uitdaging; zware tongewelven en dikke muren waren nodig om de zijwaartse druk op te vangen. Massief metselwerk domineerde de ervaring. Weinig licht. Veel massa.
De grote omslag vond plaats in 1144 bij de herbouw van de kooromgang van de Saint-Denis bij Parijs. Abt Suger wilde licht. De introductie van het kruisribgewelf en de spitsboog markeerde de overgang naar de gotiek. De constructie werd een skelet. Het ambulatorium werd een transparante filterzone waarbij de structurele druk via luchtbogen naar externe steunberen werd geleid. Hierdoor konden de muren wijken voor glas-in-lood. Het dubbele ambulatorium deed zijn intrede. Complexer vlechtwerk van gewelven op steeds slankere kolommen.
Binnen de kloosterarchitectuur volgde de ontwikkeling een eigen pad. Het plan van Sankt Gallen uit de negende eeuw legde de basis voor de rechthoekige pandgang. Aanvankelijk vaak uitgevoerd met houten overspanningen, maar na talloze branden in de middeleeuwen verschoof de standaard naar stenen gewelven. Een pragmatische keuze voor duurzaamheid. De gang evolueerde van een simpele verbinding naar de architectonische ruggengraat van het claustrum, waarbij de ritmiek van de arcades meeboog met de vigerende stijlperiodes, van sobere romaanse bogen tot flamboyant gotisch traceerwerk.