De constructie van de gewelfkap vangt aan zodra het skelet van ribben of de dragende muren voldoende zijn uitgehard. Houten formelen bepalen de mal. Dit tijdelijke formeelwerk volgt de exacte kromming van de gewenste welving. Metselaars starten de opbouw bij de geboorte van het gewelf. Steen voor steen. De lagen worden in een licht hellende hoek geplaatst zodat de druk direct naar de ribben wordt afgeleid. De stenen klemmen zichzelf vast.
Variatie in verbanden is gebruikelijk. Vaak lopen de metselgangen parallel aan de kortste overspanning tussen de ribben, maar in andere gevallen ontmoeten de rijen elkaar in het midden onder een hoek. Dit creëert een visgraatpatroon. De voegen verlopen in dikte om de dubbele kromming te faciliteren. Soms gebeurt dit metselwerk zelfs 'uit de vrije hand' zonder volledige ondersteuning van onderaf. De metselaar gebruikt dan een snelhardende mortel. Een precieze passing bij de aansluiting op de ribben is essentieel. Eventuele resterende openingen in de kruin worden met sluitstenen of passtukken vergrendeld. Het gewelf zoekt zijn evenwicht. Nadat de mortel de vereiste sterkte heeft bereikt, verwijdert men de ondersteuning. De kap draagt zichzelf door interne drukspanning.
De vorm van een gewelfkap wordt gedicteerd door het type gewelf. Bij een standaard kruisribgewelf spreken we simpelweg over vier kappen per travee, maar de geometrie kan complexer. Een steekkap is een markante variant. Deze snijdt dwars op de as van het hoofdgewelf in. Vaak gebeurt dit om een hooggeplaatst venster ruimte te geven. De steekkap is kleiner, indringend en verstoort de doorlopende lijn van de gewelfschelp. Het creëert een scherpe snijlijn, de graat, zonder dat daar altijd een rib tegenover staat. Bij een stergewelf of netgewelf fragmenteren de kappen tot talloze kleine ruiten of driehoeken. De hiërarchie tussen rib en kap vervaagt daar. Het invulwerk wordt dan bijna secundair aan het complexe lijnenspel van de stenen nerven.
| Type variant | Kenmerken | Toepassing |
|---|---|---|
| Tufstenen kap | Lichtgewicht, poreus, uitstekende hechting voor mortel. | Grote gotische kathedralen; beperkt de spatkrachten op de muren. |
| Bakstenen kap | Zwaarder, vaak in halfsteensverband gemetseld. | Kloostergangen, kelders en burgerlijke architectuur. |
| Houten gewelfkap | Constructief gezien een schijngewelf; vaak gestuct om steen te imiteren. | Kerken met een zwakke fundering of waar snelheid essentieel was. |
| Betonnen schaalkap | Moderne variant; monolitisch en vaak zeer dun. | Industriële hallen of naoorlogse kerkbouw. |
Soms zijn kappen uitgevoerd als 'vrij metselwerk'. Men metselt dan zonder volledige houten ondersteuning. De kromming ontstaat door de stand van de stenen en de kleefkracht van de specie. Dit resulteert in een minder strakke, maar zeer karakteristieke welving. Het onderscheid met een gewelfschelp is subtiel; de schelp is de gehele constructie, de kap is het specifieke segment.
Kijk omhoog in een middeleeuwse kruisgang. Je ziet de kappen als vier afzonderlijke schilden tussen de stenen ribben. Vaak valt op dat het metselwerk in de kap niet overal even strak is. Een lichte golving. Dat is handwerk. De metselaar werkte waarschijnlijk met 'vrij metselwerk', vertrouwend op de kleefkracht van de specie en de stand van de stenen. Een gewaagde constructie die al eeuwen standhoudt.
In een monumentaal herenhuis kom je de gewelfkap tegen in de kelder. Geen monumentale ribben hier. De kap vormt een flauwe boog van rode baksteen tussen de muren. Je herkent de kap aan het patroon; de stenen liggen meestal parallel aan de kortste overspanning. Tik ertegenaan en het klinkt massief. Dit is de kap in zijn meest pure, dragende vorm. Soms onderbroken door een steekkap die ruimte maakt voor een koekoek of keldervenster.
Tijdens een zolderinspectie van een kerkgebouw openbaart de kap zijn ware aard. Je loopt niet op een vlakke vloer, maar op de 'rug' van de gewelfkappen. Hier zie je geen glad pleisterwerk of schilderingen. De achterkant is ruw. Onregelmatig. De dikte is verrassend gering. Je beseft dan dat slechts een paar centimeter steen een enorme ruimte overspant. Een fragiel evenwicht. Alleen zichtbaar vanaf de bovenzijde, waar de vulling van puin en mortel de flanken van de kap extra gewicht geeft tegen het opwaaien.
De gewelfkap zoals we die kennen, is een kind van de gotische constructierevolutie. In de romaanse periode bestonden gewelven veelal uit massieve, zware schalen van gietwerk of breuksteen. Ribben ontbraken. De volledige boog fungeerde als één ongedeelde constructieve eenheid. De overgang naar het kruisribgewelf in de twaalfde eeuw introduceerde een radicale scheiding. Een skelet van ribben enerzijds. De invulling van de kappen anderzijds.
Metseltechnieken evolueerden razendsnel mee met deze nieuwe logica. Vroege kappen waren vaak nog dik en onregelmatig. Maar bouwmeesters in de dertiende en veertiende eeuw streefden naar minimale diktes. Een technische noodzaak. Hoe lichter de kap, hoe minder spatkracht op de luchtbogen en steunberen. Minder materiaal betekende bovendien minder gewicht op de fundering. Het gebruik van lichte vulmaterialen zoals vulkanische tufsteen nam in de Rijnlandse bouwtraditie een vlucht. In regio's zonder natuursteen, waaronder de Nederlanden, dwong de baksteenarchitectuur tot vernuftige metselverbanden. Visgraatpatronen werden de standaard.
De renaissance en barok brachten een verschuiving in esthetiek, waarbij de kap vaker werd gestuct om een glad, monolithisch uiterlijk te suggereren. De rib werd soms louter decoratie. In de negentiende-eeuwse neogotiek herontdekten architecten de middeleeuwse principes. Ze combineerden deze met verbeterde mortelsamenstellingen voor nog grotere overspanningen. De historische evolutie van de gewelfkap is er een van massiviteit naar abstracte lichtheid. Van steunbeer naar schelpconstructie.