De uitvoering van circulair metselwerk met radiaalstenen begint bij de fixatie van een exact middelpunt. Vaak fungeert een centrale spil of een roteerbare mal als onmisbaar referentiepunt voor de gewenste straal. De metselaar positioneert de stenen ringmatig. De smalle zijde wijst naar binnen. Omdat de flanken van de steen reeds onder de juiste hoek staan, hoeven de stootvoegen niet handmatig naar een wigvorm te worden gemanoeuvreerd. De tapse vorm dwingt de juiste radius nagenoeg vanzelf af. Geen onregelmatige voegdiktes die de structuur verzwakken.
Bij verticale constructies die naar boven toe versmallen, zoals conische schoorsteenschachten, varieert de straal per sectie. Dit is complex werk. Hierbij worden verschillende typen radiaalstenen met afwijkende hoekverdraaiingen gecombineerd om de verjonging van de schacht op te vangen. De mortelbedden moeten uiterst consistent zijn om een homogene spanningsverdeling te waarborgen. Ring voor ring vordert de bouw. De stabiliteit ontstaat direct door de onderlinge klemming van de tapse vlakken. Het metselwerk vormt zo een gesloten keten waarbij de vormsluiting van de stenen de druk krachtig opvangt. De controle op de loodlijn blijft hierbij een constant proces.
Niet elke cirkel is even groot. Daarom bestaat de radiaalsteen in een breed scala aan maatvoeringen, waarbij de hoek van de flanken nauwkeurig is afgestemd op de beoogde straal van het metselwerk. Bij een zeer kleine diameter, zoals bij een smalle kolom, is de verjonging van de steen extreem. Voor grootschalige constructies zoals koeltorens is de tapse vorm subtieler, bijna onwaarneembaar voor het ongeoefende oog. Fabrikanten hanteren vaak gestandaardiseerde tabellen waarbij elk type steen correspondeert met een specifiek bereik in meters straal.
| Type variant | Kenmerkend verschil |
|---|---|
| Vuurvaste radiaalsteen | Vervaardigd uit chamotte of andere hittebestendige klei voor ovenbouw en actieve schoorsteenschachten. |
| Geperforeerde radiaalsteen | Voorzien van verticale kanalen voor gewichtsbesparing en een betere hechting van de mortel in de kern. |
| Hol-en-dol uitvoering | Zijkanten met een messing-en-groefverbinding voor een superieure mechanische vergrendeling tegen zijdelingse druk. |
Er ontstaat nogal eens verwarring met de term wigsteen. Hoewel beide een tapse vorm delen, wordt de term radiaalsteen in de regel gereserveerd voor de genormeerde bakstenen in de industriebouw en de specialistische schoorsteenbouw. Een wigsteen is een algemenere benaming voor elke steen die naar één zijde versmalt, ongeacht het beoogde gebruik. Waar de geavanceerde radiaalsteen aan de buitenzijde een bolle (convexe) en aan de binnenzijde een holle (concave) zijde kan hebben voor een naadloze passing in de ronding, blijft de eenvoudige wigsteen meestal beperkt tot louter vlakke, schuin toelopende zijvlakken. Soms spreekt men ook van tapssteen, maar dit is vaktechnisch minder specifiek.
Kijk naar de massieve, ronde kolommen van een monumentaal stationsgebouw. Of bekijk de schacht van een negentiende-eeuwse watertoren van dichtbij. Hier zie je de radiaalsteen in actie. In een krappe bocht, bijvoorbeeld bij een gemetselde spiltrap, vallen de tapse stenen als puzzelstukken in elkaar. Geen geklungel met extra dikke mortellagen aan de buitenzijde om de draai te halen. Dat zou de muur alleen maar verzwakken.
In de zware industrie is het een ander verhaal. De binnenvoering van een hoogoven moet extreme hitte weerstaan. De vuurvaste radiaalstenen worden daar zo strak tegen elkaar geplaatst dat de vormsluiting een absolute veiligheidsgarantie vormt. Elke kier is een risico. Zelfs in de kleinschalige bouw, zoals bij een ambachtelijke koepeloven voor een bakkerij, zorgt de specifieke geometrie van de steen voor een zelfdragende constructie die decennia meegaat. Het resultaat is altijd hetzelfde: een egale voeg en een ijzersterke bocht.
De stenen zelf moeten voldoen aan NEN-EN 771-1. Deze norm specificeert de eisen voor bakstenen. Aspecten zoals druksterkte, vorstbestendigheid en maattoleranties zijn hierin vastgelegd. Bij radiaalstenen is de geometrische precisie cruciaal; kleine afwijkingen in de tapsheid kunnen over een grote straal leiden tot significante vormfouten. Voor industriële toepassingen in schoorstenen gelden aanvullende richtlijnen. Hierbij komt vaak de brandveiligheid en de weerstand tegen hoge temperaturen kijken. NEN 6062 speelt een rol bij het bepalen van de geschiktheid van rookgasafvoersystemen. Het materiaal moet de thermische spanningen kunnen opvangen zonder de integriteit van de constructie te verliezen. De wetgever eist een deugdelijke onderbouwing van de gebruikte materialen in relatie tot de gebruiksfunctie.