De applicatie start bij de vormeling. Voordat de ovens hun maximale temperatuur bereiken, wordt de vloeibare suspensie op de nog ongebakken, vaak leerharde of gedroogde klei aangebracht via geavanceerde spuitinstallaties of door middel van dompelbaden waarbij de hechting direct plaatsvindt. Centrifugaaltechnieken vernevelen de massa. Het mengsel moet hierbij exact de krimp van de ondergrond volgen om spanningsverschillen tijdens het drogen en bakken te vermijden. Wanneer de steen of pan vervolgens de oven in gaat, vindt er een thermische reactie plaats waarbij de minerale pigmenten en de kleislibdeeltjes versmelten met de poriën van de scherf, wat resulteert in een verbinding die niet meer mechanisch te scheiden is zonder de basisstructuur van het keramiek te vernielen. Dit sinterproces vormt de kern van de techniek.
Consistentie is cruciaal. De viscositeit van het mengsel bepaalt de uiteindelijke laagdikte en daarmee de kleurintensiteit na het bakken. Soms volgt een gedeeltelijke dekking. Door variatie in de spuitdruk of de hoek van de spuitkoppen ontstaan nuances die het natuurlijke karakter van gebakken klei nabootsen of juist een strak, uniform beeld creëren. Na het opbrengen doorlopen de producten een gecontroleerd droogtraject om overtollig vocht uit de engobelaag te verwijderen, waarna het eigenlijke bakproces de finale textuur en kleur fixeert. Het resultaat is een oppervlak dat één is met de drager.
De nuance tussen de verschillende verschijningsvormen zit in het aandeel glasvormende mineralen. We maken onderscheid tussen de standaard matte engobe en de zogenoemde edelengobe. Waar de klassieke variant puur uit kleislib en pigmenten bestaat, bevat de edelengobe extra vloeimiddelen. In de keramische industrie staat dit bekend als sinterengobe. Het resultaat is een oppervlak dat tijdens het bakken net iets verder dichtsintert dan de rest van de scherf. Dit zorgt voor een subtiele zijdeglans. Het is geen spiegelende laag. Het is een zachte gloed die de textuur van de baksteen of dakpan accentueert zonder de poriën volledig te verzegelen. Soms wordt er gekozen voor een vlekengobe. Hierbij wordt de sliblaag niet dekkend maar in een onregelmatig patroon opgebracht om een genuanceerd, verouderd uiterlijk te simuleren.
Verwarring ligt op de loer bij de termen glazuur en smoren. Engobe is geen glazuur. Een glazuurlaag is een harde, glasachtige huid die de steen water- en luchtdicht afsluit en meestal een hoge reflectie kent. Engobe blijft daarentegen dampopen. Het ademt. Ook het verschil met smoren is essentieel voor de materiaalkeuze. Bij smoren, zoals bij blauwgesmoorde dakpannen, verandert de kleur van de gehele massa door een chemische reactie onder zuurstofarme condities in de oven. Een geëngobeerd product heeft slechts een gekleurde toplaag. Krast men door deze laag heen, dan wordt de natuurlijke kleur van de klei weer zichtbaar. Smoren is een transformatie van de kern. Engobe is een verrijking van de huid. Soms zie je mengvormen waarbij een gesmoorde scherf nog een extra engobelaag krijgt voor een specifiek esthetisch effect.
Een modern landhuis in een bosrijk gebied. De architect kiest voor een antracietkleurige afwerking van de kap. Geen glimmende glazuurlaag die de omgeving stoort met harde reflecties. De oplossing is een matte engobe. De dakpan behoudt hierdoor zijn natuurlijke, minerale textuur en oogt fluweelachtig in het strijklicht. Algen en mossen krijgen door de dichtere oppervlaktestructuur minder snel grip dan op een onbehandelde rode pan. Toch blijft het materiaal ademen. Dit is essentieel voor de natuurlijke vochthuishouding van de onderliggende dakconstructie.
Een projectontwikkelaar zoekt voor een nieuwbouwcomplex een 'gesinterde' uitstraling. De beschikbare klei is echter te egaal van kleur voor het gewenste robuuste beeld. Tijdens het productieproces wordt een vlekengobe toegepast. De spuitinstallatie vernevelt de vloeibare kleimassa onregelmatig over de vormelingen. Na het bakken vertoont de gevel subtiele kleurverschillen. De ene steen toont een zweem van grijs, de andere een diepere bruintoon. Het metselwerk krijgt direct diepte en een historisch karakter zonder dat er verschillende steensoorten gemengd hoeven te worden.
Op de bouwplaats valt een pallet gevelstenen om. Een hoek breekt af. De uitvoerder inspecteert de breuk en ziet direct dat het om een geëngobeerde steen gaat. De reden? De breuklijn onthult de helderrode binnenkant van de klei, terwijl de buitenzijde een stijlvolle grijze laag vertoont. De kleurlaag is slechts een fractie van een millimeter dik. Hoewel de laag onlosmakelijk met de scherf is versmolten, blijft de kern onveranderd. Dit onderscheidt de steen van een door-en-door gekleurde of gesmoorde variant, waarbij de kleur in de gehele massa gelijk zou zijn.
Keramiek moet presteren. Voor gevelstenen en dakpannen die zijn afgewerkt met een engobelaag gelden strikte Europese productnormen. NEN-EN 771-1 voor metselstenen en NEN-EN 1304 voor keramische dakpannen vormen hierbij het leidend kader. De duurzaamheid van de esthetische laag is een integraal onderdeel van de CE-markering. Geen afschilfering. De vorstbestendigheid van het product mag door de toevoeging van de kleisliblaag niet in het geding komen, een aspect dat via gestandaardiseerde vries-dooi-cycli wordt getoetst.
In het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) worden eisen gesteld aan de brandveiligheid van de schil van een gebouw. Geëngobeerde producten vallen onbetwist in brandklasse A1. Ze zijn onbrandbaar. Omdat de minerale pigmenten en de vloeibare kleimassa tijdens het productieproces versmelten bij temperaturen boven de 1000 graden Celsius, is er geen sprake van brandgevaar of rookontwikkeling. Hoewel de engobe de porositeit van het oppervlak wijzigt, moet de uiteindelijke constructie blijven voldoen aan de prestatie-eisen voor waterdichtheid en ventilatie, zoals nader gespecificeerd in de vigerende beoordelingsrichtlijnen voor keramische bouwproducten.
De techniek is niet nieuw. Al in de klassieke oudheid pasten pottenbakkers vloeibare kleislib toe om contrasten aan te brengen op aardewerk. De Griekse rood- en zwartfigurige vazen zijn hier het bekendste voorbeeld van; een samenspel tussen de opbrengst van het slib en de reductie in de oven. Klei op klei. Dat bleek toen al de meest duurzame verbinding. In de middeleeuwen zagen we een heropleving bij de productie van gedecoreerde vloertegels in kloosters en kerken. Patronen werden in de vochtige klei gestempeld en vervolgens volgegoten met een contrasterende engobe, een procedé dat we nu kennen als inlegwerk.
Met de opkomst van de industriële baksteenproductie in de negentiende eeuw veranderde het doel. Esthetiek werd schaalbaar. Fabrikanten ontdekten dat ze door een dunne laag hoogwaardige kleislib aan te brengen, lokaal gewonnen en minder fraaie kleisoorten een hoogwaardige uitstraling konden geven. Dit was economisch rendabel. De echte technologische sprong vond echter plaats in de twintigste eeuw. De ontwikkeling van stabiele minerale pigmenten en metaaloxiden maakte een breed kleurengamma mogelijk dat bestand was tegen de extreme hitte van moderne tunnelovens. Waar men vroeger handmatig dompelde, namen geautomatiseerde spuitinstallaties het proces over. De focus verschoof van louter decoratie naar technische prestatie. De engobelaag werd een schild. Tegenwoordig is het proces tot op de millimeter beheersbaar, waarbij de historische basis van kleislib is geëvolueerd naar complexe suspensies die de porositeit en de aanhechting van vuil op moderne daken en gevels minimaliseren.