Het proces vangt aan bij de geometrische duplicatie van het moederprofiel. Een naadloze aansluiting is vereist. Soms geschiedt dit via directe afdruktechnieken, maar vaker vindt de vervaardiging plaats via digitale inmeting en machinale verspaning van de negatieve vorm. Direct contact. Geen speling. Tijdens de persfase wordt de contramal met mechanische of hydraulische kracht tegen het basismateriaal gedrukt, waardoor dit gedwongen wordt de spiegelbeeldige vorm aan te nemen terwijl de tussenliggende verbindingen uitharden.
Bij het koud buigen van houtlagen fungeert de contramal als het aambeeld dat de spanning in de vezels controleert en fixeert. Het materiaal heeft geen enkele uitwijkmogelijkheid. In gietprocessen, zoals bij de vervaardiging van complexe prefab elementen, vormt de contramal de fysieke begrenzing van de vloeibare massa die in de bekisting wordt gestort. De handeling centreert zich hierbij rondom de fixatie en de latere lossing. Sluitingen moeten de hydrostatische druk volledig kunnen weerstaan zonder te wijken. De passing luistert nauw. Een fractie van een millimeter verschil resulteert onherroepelijk in een zichtbare naad of een onvolledige vulling van de vorm.
In de praktijk maken we onderscheid tussen de tijdelijke contramal en het permanente hulpstuk. De tijdelijke variant, vaak aangeduid als een 'verloren vorm', wordt eenmalig ingezet. Denk aan piepschuim uitsparingen in betonconstructies die na uitharding worden weggehakt. Wegwerpwerk. Daartegenover staan de permanente contramallen van staal of composiet, ontworpen voor duizenden cycli in een industriële omgeving. De materiaalkeuze dicteert de levensduur. Een vurenhouten klemblok geeft na drie keer persen de geest door de enorme drukbelasting op de nerf. Staal blijft vormvast. Altijd.
Niet elk materiaal leent zich voor elke vorm van tegendruk. In de fijne houtbewerking zien we vaak contramallen van MDF of multiplex vanwege de homogene structuur, waardoor ze onder hoge druk niet splijten zoals massief hout dat wel doet. Voor chemische resistentie bij het storten van kunstharsen vallen we terug op siliconen of polyurethaan. Deze flexibele varianten maken het mogelijk om objecten met een lichte ondersnijding toch schadevrij te lossen. Hard waar het moet, meegevend waar het kan.
De contramal wordt in specifieke sectoren vaak anders benoemd, wat soms voor verwarring zorgt op de bouwplaats. Bij persprocessen spreekt men vaak over de patrijs (de mannelijke vorm) en de matrijs (de vrouwelijke vorm). Hierbij fungeert de patrijs feitelijk als de contramal die in de holte van de matrijs dwingt.
Een cruciaal onderscheid moet worden gemaakt met het proces van contramallen in de kozijnenbouw. Hoewel de naam vrijwel identiek is, verwijst dit naar een verspaningstechniek waarbij de kopse kant van een dorpel exact in het profiel van een stijl wordt gefreesd. Het resultaat is een perfect sluitende verbinding. De 'contramal' is hier dus geen los hulpstuk, maar de fysieke vorm van het hout zelf. Het begrip tegenmal wordt eveneens als synoniem gebruikt, al impliceert dit vaker een passieve vorm dan een actief drukelement.
| Type | Kenmerk | Typische toepassing |
|---|---|---|
| Klemblok | Eenvoudig, vaak hout | Lijmen van geprofileerde lijsten |
| Trekmal | Slijtvast, metaal of kunststof | Trekken van gipsen ornamenten |
| Inzetstuk | Modulair, uitwisselbaar | Variëren van reliëf in prefab beton |
| Steunmal | Groot oppervlak, vormvast | Voorkomen van doorbuiging bij dunwandige delen |
Bij complexe krommingen, zoals in de jachtbouw of bij gebogen trappen, wordt de contramal vaak opgebouwd uit lamellen. Dit vangt de spanning op. Een starre vorm zou hier breken of het werkstuk beschadigen. Het draait om de balans tussen fixatie en bescherming van het oppervlak.
Een meubelmaker moet een gebogen trapleuning van drie meter verlijmen. Zonder de juiste tegenvorm zouden de lijmklemmen alleen de hoogste punten raken en de rest laten wijken. Hij freest uit een dikke plaat multiplex een negatieve vorm die exact de kromming van de leuning volgt. Dit hulpstuk verdeelt de tonnen druk van de klemmen over de gehele lengte. Geen deuken. Perfecte verlijming. De contramal is hier het onzichtbare gereedschap dat het succes bepaalt.
In de restauratiebouw zie je de contramal terug bij het trekken van gipsen ornamenten. Een zinken sjabloon, uitgezaagd in het negatief van de gewenste kroonlijst, wordt over de natte gipsmortel getrokken. Het profiel ontstaat niet door toeval, maar door de dwingende vorm van deze schuifmal. Soms herhaalt dit proces zich tientallen keren per kamer. Consistentie is cruciaal.
Bij de montage van geprofileerde architraven rond een deurpost komt de contramal ook om de hoek kijken, maar dan als verspaningstechniek. De kopse kant van de bovenste dorpel wordt met een speciale freesmachine exact in het spiegelbeeld van de zijstijl gefreesd. Het resultaat? Een naadloze aansluiting zonder verstek. Geen kieren. Geen plamuur. Het past simpelweg direct. Wanneer de druk van de hydraulische pers in een fabriek toeneemt, zorgt de stalen contramal ervoor dat het fineer zich zonder rimpels of breuk om de complexe radius van het houten paneel voegt, waarbij elke afwijking in de mal onherroepelijk tot afkeur van het product zou leiden.
Veiligheid bij mechanische bewerkingen staat voorop. Wanneer een contramal wordt ingezet in een hydraulische pers of een stationaire freesmachine, valt de opstelling onder de Europese Machinerichtlijn. De mal moet de krachten simpelweg aankunnen. Zonder vervorming en zonder gevaar voor de bediener. Het is geen vrijblijvend hulpstuk meer zodra er tonnen druk op het materiaal komen te staan.
In de geveltimmerindustrie zijn de regels nog concreter. De Kwaliteit van Geveltimmerwerk (KVT) beschrijft de eisen voor houtverbindingen tot in detail. Gebruik je de techniek van het contramallen voor houten kozijnen? Dan moet de passing strikt voldoen aan specifieke toleranties om de duurzaamheid en de wind- en waterdichtheid te garanderen. Het gaat hier om technische goedkeuringen. KOMO-certificering kijkt mee over de schouder van de timmerman. Een slechte passing betekent immers vroegtijdige vochtophoping en houtrot. Dat wil niemand.
Bij de productie van prefab betonelementen dicteert de norm NEN-EN 13369 de geometrische toleranties van het eindproduct. De contramal is hierbij het instrument dat bepaalt of een element binnen de wettelijke kaders valt. Maatvoering is heilig. Een afwijking in de mal leidt direct tot een conflict met de prestatie-eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL). Als elementen niet meer passen in de hoofddraagconstructie door een vormfout, stopt het werk. Nauwkeurigheid is dus indirect wettelijk verankerd via de kwaliteit van de mal.