De operationele cyclus begint bij het vaststellen van de contractvorm. Vaak dienen de UAV 2012 of de meer integrale UAV-GC 2005 als vertrekpunt voor de juridische inbedding van de samenwerking. De opdrachtgever definieert de behoefte via een bestek of een functioneel programma van eisen, waarna de aannemer deze documentatie vertaalt naar een technische aanbieding met bijbehorende prijsvorming. Na de gunning volgt de formele bekrachtiging door ondertekening. Een cruciaal moment voor de risicoverdeling.
Tijdens de realisatiefase fungeert het contract als het primaire instrument voor procesbeheersing. Wijzigingen in de scope of onvoorziene bodemgesteldheid vragen om strikte procedures voor meer- en minderwerk. Dossieropbouw is hierbij essentieel. Termijnbetalingen geschieden op basis van bereikte mijlpalen in het fysieke werk. Bij de feitelijke oplevering vindt de toetsing plaats: voldoet het opgeleverde werk aan de vastgelegde specificaties? Na goedkeuring treedt de onderhoudsperiode in en verschuift de focus naar garantieafhandeling en eventuele verborgen gebreken.
In de Nederlandse bouwpraktijk bepaalt de verdeling van verantwoordelijkheid de smaak van het contract. De traditionele weg bewandelt men met de UAV 2012. Hierbij scheidt de opdrachtgever het ontwerp strikt van de uitvoering. Eerst de architect, dan de aannemer. Een veilige, maar soms rigide keuze. Tegenover deze klassieke benadering staat de UAV-GC 2005. Geïntegreerde contracten. Hierbij verschuift de ontwerplast naar de marktpartij. Design & Build is de standaardterm, waarbij de aannemer niet slechts uitvoert, maar ook de technische uitwerking voor zijn rekening neemt.
Soms gaat de integratie nog verder. Denk aan DBM of DBFMO-contracten. Onderhoud en financiering worden dan onderdeel van de deal. Het object wordt niet alleen gebouwd, maar jarenlang geëxploiteerd door dezelfde partij. Een fundamenteel andere risicoverdeling. De opdrachtgever koopt geen gebouw, maar een prestatie. Beschikbaarheid staat centraal.
Een groeiende niche is het bouwteamcontract. Geen harde confrontatie, maar vroege samenwerking. De aannemer schuift al aan tafel tijdens de ontwerpfase om met zijn praktijkkennis de uitvoerbaarheid te toetsen. Vaak resulteert dit uiteindelijk in een reguliere aannemingsovereenkomst, maar de weg ernaartoe is gebaseerd op transparantie en gezamenlijke optimalisatie. Een schril contrast met de harde prijsuitvraag.
Hoe de euro's rollen, hangt af van het gekozen prijsmechanisme. De meest voorkomende varianten op een rij:
Er bestaat vaak verwarring tussen een aannemingsovereenkomst en een overeenkomst van opdracht. Bij aanneming gaat het om het tot stand brengen van een stoffelijk werk. Een fysiek resultaat. Bij een overeenkomst van opdracht, vaak gebruikt voor adviseurs en architecten, draait het om de inspanning. Het advies. De berekening. Geen fysieke muur, maar intellectuele arbeid.
Een particuliere verbouwing van een jaren '30 woning. De offerte voor de nieuwe aanbouw ligt op de keukentafel. De aannemer heeft een totaalprijs van €45.000,- genoteerd. Met de handtekening van de bewoner wordt dit direct een juridisch bindend document. Een lump-sum contract in zijn puurste vorm. Geen gedoe over losse uren, wel over de exacte scope van de afwerking.
Complexere kost bij een infrastructureel project. Een gemeente besteedt de realisatie van een parkeergarage aan via een Design & Build constructie onder de UAV-GC 2005. De aannemer ontvangt slechts een lijst met functionele eisen. Driehonderd parkeerplekken. Maximale doorrijhoogte van 2.10 meter. Een gevel die past in de historische binnenstad. Hoe de wapening er exact uitziet? Dat bepaalt de bouwer zelf. Hij draagt immers de volledige verantwoordelijkheid voor het ontwerp én de constructieve veiligheid.
Het onverwachte moment. Tijdens het uitgraven van een nieuwe kelder stuit de graafmachine op een historische fundering. Het werk ligt stil. In het contract is vastgelegd wie het risico van archeologische vondsten draagt. Is er sprake van een onvoorziene omstandigheid? De tekst in de kleine letters bepaalt of de aannemer de extra uren mag factureren of dat dit risico voor zijn rekening komt.
Advieswerk versus fysieke arbeid. Een constructeur rekent de draagkracht van een stalen portaal uit voor een renovatie. Hij levert geen staal, maar berekeningen en een stempel. Dit is een overeenkomst van opdracht, vaak gebaseerd op de DNR 2011. Geen resultaatverplichting voor een fysiek object, maar een inspanningsverplichting voor een deskundig advies. Een wereld van verschil met de metselspecie van de aannemer.
De wet dicteert waar de pen stopt. Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek vormt de dwingende en regelende ruggengraat van elke aannemingsovereenkomst, waarbij de artikelen 7:750 tot en met 7:764 de primaire spelregels definiëren. Sinds de inwerkingtreding van de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) is de juridische positie van de opdrachtgever substantieel versterkt; de aannemer is nu ook na oplevering aansprakelijk voor alle gebreken die niet zijn opgemerkt, tenzij de bouwer kan aantonen dat de fout hem niet te verwijten valt. Dit dwingend recht overrulet eventuele beperkende bepalingen in de kleine lettertjes bij consumentenbouw.
In de dagelijkse contractvorming geldt een strikte rangorde. Specifieke projectovereenkomsten gaan voor op algemene voorwaarden zoals de UAV 2012 of de AVA 2013. Waar het geschreven contract gaten vertoont, dient de wet als vangnet. Belangrijke juridische instrumenten binnen deze context zijn:
Voor architecten en adviseurs fungeert de DNR 2011 vaak als aanvullend kader, maar deze regeling moet altijd in samenhang met de algemene bepalingen rondom de overeenkomst van opdracht in Boek 7 BW worden gelezen. Hierbij verschuift de juridische toetsing van een resultaatverplichting naar een inspanningsverbintenis, waarbij de 'zorg van een goed opdrachtnemer' de maatstaf vormt voor professionele aansprakelijkheid.
De wortels van het bouwcontract liggen in het Romeinse recht. De locatio conductio operis vormde de basis: een overeenkomst waarbij de aannemer zich verbond om tegen betaling een specifiek stoffelijk werk tot stand te brengen. In de middeleeuwen reguleerden gilden de bouwkwaliteit en tarieven, maar van gedetailleerde juridische documenten was zelden sprake. Een handdruk volstond vaak.
De industriële revolutie dwong tot verandering. Projecten werden complexer. Spoorwegen en grootschalige fabrieken vroegen om een expliciete vastlegging van risico's en termijnen. In Nederland leidde de behoefte aan uniformiteit in 1968 tot de eerste versie van de Uniforme Administratieve Voorwaarden (UAV). Dit document standaardiseerde de verhouding tussen opdrachtgever, directievoerder en aannemer. De architect was toen nog de onbetwiste spil in het web. Hij ontwierp, de aannemer bouwde enkel wat op tekening stond.
Vanaf de jaren '90 verschoof het paradigma. De overheid wilde meer marktwerking en innovatie. Integrale contractvormen ontstonden. De knip tussen ontwerp en uitvoering verdween bij grotere projecten. Dit resulteerde in de UAV-GC 2005, waarbij de ontwerpverantwoordelijkheid deels of volledig naar de aannemer verschoof. De meest recente geschiedenis kenmerkt zich door een beweging weg van de 'vechtcontracten'. De focus ligt nu op ketensamenwerking en bouwteams. Het contract transformeert langzaam van een louter juridisch afrekeninstrument naar een beheersingsinstrument voor complexe, meerjarige processen.
Joostdevree | Nl.wikipedia | Encyclo | Wanted | Wieringa-advocaten | Dirkzwager