Een trede lager op diezelfde circulaire ladder vinden we materiaalrecycling. Hierbij worden materialen ingezameld, gesorteerd, en vervolgens verwerkt tot nieuwe grondstoffen voor nieuwe producten. Van oud beton maken we bijvoorbeeld nieuw granulaat, glas wordt weer tot glas verwerkt, en kunststoffen kunnen, zij het vaak met enige kwaliteitsvermindering (bekend als downcycling), een nieuw leven krijgen. Dit proces vergt energie en soms chemische bewerkingen, maar het vermindert wel de behoefte aan primaire grondstoffen aanzienlijk. Het sluit de kringloop, zij het met een verwerkingsstap.
Dan is er nog de categorie van biobased materialen, vaak ten onrechte synoniem gesteld met enkel 'duurzaam', maar bij uitstek circulair als ze hernieuwbaar en bij voorkeur ook composteerbaar of biologisch afbreekbaar zijn. Hout uit duurzaam beheerde bossen, isolatiemateriaal van hennep, vlas, stro of olifantsgras; dit zijn materialen die, mits goed beheerd, van nature in een biologische cyclus passen. Ze onttrekken CO2 uit de atmosfeer tijdens de groei en kunnen aan het einde van hun levensduur vaak, mits onbehandeld, teruggegeven worden aan de natuurlijke kringloop. Hier spreken we van een biologische kringloop, in tegenstelling tot de technische kringloop van metalen of mineralen.
Hoe ziet dat er concreet uit, zo'n circulair bouwmateriaal in de dagelijkse bouwrealiteit? Je ziet het vaak niet eens direct, want de intelligentie zit hem juist in het langetermijndenken, in de onzichtbare levenscyclus. Neem nu een partij oude, handgevormde bakstenen, zorgvuldig uit een te slopen schoolgebouw getikt; die krijgen, na een inspectie en reiniging, met gemak een tweede leven in de gevel van een nieuw te bouwen kinderdagverblijf. Geen nieuwe grondstoffen, geen emissies van een baksteenfabriek voor die specifieke stenen. Pure winst.
Of denk aan de stalen constructie van een voormalige bedrijfshal. Als de liggers en kolommen volgens de principes van 'design for disassembly' zijn gemonteerd – dus geschroefd in plaats van gelast – kunnen ze na demontage zonder veel moeite opnieuw als dragende elementen dienstdoen in een ander project. Een aanzienlijke besparing op primaire staalproductie, dat spreekt voor zich. Zelfs hele prefab betonnen gevelelementen, mochten ze modulair en onbeschadigd zijn, verschijnen soms op een nieuwe locatie.
Een trede lager, maar even essentieel voor de kringloop, ligt de focus op recycling. Bouw je bijvoorbeeld een nieuwe weg aan, dan hoeft de fundering lang niet altijd uit vers gewonnen grind te bestaan. Grootschalig ingezet betongranulaat, afkomstig van gesloopte kantoorgebouwen of viaducten, dient uitstekend als stabiele onderlaag. Ook gipsplaten, na hun nuttige leven aan een wand of plafond, ondergaan vaak een transformatie; ze worden gerecycled tot nieuw gips, klaar voor de volgende generatie platen. Minder afval, minder mijnbouw.
En dan de biobased materialen, de natuurlijke helpers. Isolatieplaten van geperste hennepvezels of vlas, ingebouwd in een houtskeletbouwwoning, leveren niet alleen een prima isolatiewaarde. Als over pakweg zeventig jaar de woning aan het einde van zijn technische levensduur is, kunnen deze materialen, mits onbehandeld, relatief eenvoudig terug in de biologische kringloop; ze vergaan en verrijken de bodem. Dit is de kunst van materialen die met én door de natuur werken.
De transitie naar circulair bouwen wordt in Nederland, en breder in Europa, steeds concreter ondersteund door wet- en regelgeving. Het is geen vrijblijvend ideaal meer; er liggen duidelijke kaders die de sector sturen richting een meer verantwoorde materiaalkeuze.
Een cruciaal instrument hierbij is het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL). Dit besluit, de opvolger van het Bouwbesluit, stelt eisen aan de milieuprestatie van gebouwen, specifiek via de Milieuprestatie Gebouwen (MPG). De MPG-berekening kwantificeert de milieu-impact van alle toegepaste materialen over de gehele levenscyclus van een gebouw. Materialen die na hun initiële gebruik eenvoudig te hergebruiken, te recyclen of met een lage milieu-impact te produceren zijn, scoren significant beter op de MPG-indicator. Dit betekent dat het BBL indirect, maar zeer effectief, het gebruik van circulaire bouwmaterialen stimuleert door de milieu-impact van een project als geheel te wegen.
Op een hoger niveau werkt de Europese Kaderrichtlijn Afvalstoffen door in de Nederlandse wetgeving. Deze richtlijn legt de nadruk op afvalpreventie, hergebruik en recycling, principes die de kern vormen van circulair bouwen. De nationale invulling hiervan leidt tot regelgeving die het storten van bouwafval ontmoedigt en de hoogwaardige verwerking van materialen bevordert. Dit dwingt de bouwsector om grondstoffen als waardevol te beschouwen en minder als afvalproduct, wat de vraag naar en het aanbod van circulaire materialen verder aanjaagt.
Bovendien dragen overheidsambities, zoals het streven naar een volledig circulaire economie in Nederland tegen 2050, bij aan een beleidsomgeving waarin de inzet van circulaire bouwmaterialen steeds verder wordt gestimuleerd. Dit resulteert in onder meer stimuleringsprogramma's, subsidieregelingen en het opstellen van standaarden die de meetbaarheid en certificering van circulariteit vergemakkelijken, waardoor de adoptie van deze materialen in de dagelijkse bouwpraktijk onvermijdelijk wordt.
De gedachte achter circulair bouwmateriaal is in essentie een terugkeer naar een oeroud principe, zij het met een moderne, geavanceerde invulling. Voordat de industriële revolutie en de beschikbaarheid van schijnbaar onuitputtelijke nieuwe grondstoffen de lineaire economie, 'nemen-maken-weggooien', deed opkomen, was hergebruik in de bouw eerder regel dan uitzondering. Oude stenen werden nauwgezet uit muren gebikt voor een nieuw huis; houten balken kregen een tweede leven in een verbouwing; natuursteen wisselde probleemloos van functie of gebouw. Noodzaak dreef dit; verspilling was ondenkbaar, materialen kostbaar.
Met de komst van massaproductie, beton, staal en kunststoffen, vooral na de Tweede Wereldoorlog, verschoof de focus. Efficiëntie en snelheid primeerden, de beschikbaarheid van goedkope nieuwe materialen leidde tot een afnemende waardering voor demontage en hergebruik. Afval werd een onvermijdelijk bijproduct van vooruitgang, een post die men simpelweg afvoerde. Decennialang heerste dit lineaire paradigma, met steeds grotere afvalbergen en een toenemende druk op natuurlijke hulpbronnen als gevolg.
De echte kentering, de theoretische basis voor het huidige denken over circulair bouwen, begon te ontstaan in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. Milieubewegingen wezen op de grenzen van de groei, op vervuiling en uitputting. Concepten als 'reduce, reuse, recycle' wonnen terrein. Dit was een cruciale stap, maar nog geen volwaardige circulaire aanpak. Het was pas in de vroege jaren 2000 dat de principes van de 'cradle-to-cradle'-filosofie, gepopulariseerd door William McDonough en Michael Braungart, echt vorm kregen. Zij beargumenteerden dat materialen al bij het ontwerp moesten worden gezien als 'voedingsstoffen' voor technische of biologische cycli, zodat ze na gebruik hun waarde behouden en de kringloop gesloten blijft. Dit is de intellectuele bakermat van het moderne circulaire bouwmateriaal.
Vanuit deze theorieën ontstond in de jaren daarna het bredere concept van de 'circulaire economie', dat rond 2010 echt op de agenda kwam van overheden en de bouwsector. Het besef groeide dat de bouw, met zijn enorme materiaalverbruik en afvalproductie, een sleutelrol moest spelen in deze transitie. Beleidsmakers begonnen indirect en later direct te sturen op demontabel ontwerpen, hoogwaardig hergebruik en recycling, vaak geïnitieerd vanuit Europese kaders en nationale ambities zoals die van Nederland om in 2050 volledig circulair te zijn. Hierdoor zijn circulaire bouwmaterialen van een niche-idee geëvolueerd tot een onmisbaar onderdeel van duurzame bouwstrategieën, een ontwikkeling die nog volop gaande is.
Joostdevree | Change | Buildinc | Expertisecentrumverduurzamingzorg