Denk je aan biobased bouwmaterialen, dan is het een kapitale misvatting te geloven dat dit één uniform begrip is. Integendeel, het spectrum is duizelingwekkend breed en omvat een keur aan producten, elk met zijn unieke herkomst, eigenschappen en toepassingen. Want het gaat niet enkel om een stukje hout – hoewel hout, in al zijn bewerkte vormen zoals CLT (Cross Laminated Timber), gelamineerd fineerhout (LVL) of zelfs de houtsnippers in isolatieplaten, een prominent voorbeeld is.
We zien de volgende voorname categorieën:
Een belangrijk onderscheid, en dit moet je echt onthouden, is de nuance tussen 'biobased bouwmaterialen', 'natuurlijke bouwmaterialen' en 'duurzame bouwmaterialen'. Hoewel deze termen elkaar vaak overlappen en in de volksmond door elkaar worden gebruikt, is er een cruciaal verschil. Biobased focust primair op de hernieuwbare, biologische oorsprong van de grondstof. 'Natuurlijk' kan breder zijn en bijvoorbeeld ook niet-hernieuwbare grondstoffen als bepaalde gesteenten omvatten, mits onbewerkt. 'Duurzaam' is de overkoepelende term die alle aspecten van milieu-impact, sociale verantwoordelijkheid en economische levensvatbaarheid gedurende de hele levenscyclus beoordeelt. Een biobased materiaal ís vaak duurzaam, maar niet elk duurzaam materiaal is per definitie biobased (denk aan gerecycled staal of circulair beton). Die helderheid is van vitaal belang om de discussie scherp te houden en verkeerde aannames te voorkomen.
Een biobased bouwmateriaal, dat klinkt vaak vaag, theoretisch. Maar in de praktijk? Daar zie je pas echt hoe veelzijdig, hoe tastbaar deze materialen zijn. Je loopt er letterlijk tegenaan, woont erin, werkt ermee.
Denk bijvoorbeeld aan een nieuwbouwwoning, de complete constructie opgetrokken uit CLT-panelen (Cross Laminated Timber); hier geen beton of staal, maar massief hout dat de draagkracht levert. Zelfs de vloeren en wanden. Of diezelfde woning, maar dan waar de dakplaten, de naadloze isolatielaag, niet uit kunststof hardschuim bestaat, maar uit samengeperste houtvezels. Die platen, heerlijk ademend, bufferen vocht en zorgen voor een comfortabel binnenklimaat, zomer én winter.
Stel je een boerderij voor, gerenoveerd, waarbij de binnenmuren niet met gipsplaat worden afgewerkt, maar met hennepblokken. Een lichtgewicht, damp-open, en buitengewoon isolerend alternatief. En als we het over de gevel hebben, dan is er de optie van gevelbekleding van thermisch gemodificeerd hout, of zelfs composietpanelen op basis van plantaardige vezels, die de uitstraling van traditionele materialen perfect nabootsen zonder de ecologische voetafdruk.
En die zolder waar je altijd de warmte naar boven voelde trekken? Geïsoleerd met een dikke laag vlas- of katoenisolatie, soepel aan te brengen, en een verademing voor de luchtkwaliteit in huis. Zelfs de traditionele rietgedekte daken op die oude hoeve, ze zijn nog altijd een schoolvoorbeeld van een biobased bouwmethode, met een ongeëvenaarde esthetiek en isolatiewaarde. Zo zie je maar, biobased is geen toekomstmuziek, het staat al volop te shinen in de gebouwde omgeving.
De toepassing van biobased bouwmaterialen, hoewel sterk gestimuleerd door duurzaamheidsdoelstellingen, valt primair onder dezelfde algemene bouwregelgeving als alle andere bouwmaterialen. Dat is een cruciaal uitgangspunt. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL), de opvolger van het Bouwbesluit, stelt de kaders vast. Hierin zijn essentiële prestatie-eisen gedefinieerd op het gebied van onder andere brandveiligheid, constructieve veiligheid, gezondheid, geluid en energieprestatie. Biobased materialen moeten simpelweg aan al deze eisen voldoen om überhaupt toegepast te mogen worden in de Nederlandse bouw.
Verder specificeren NEN-normen de technische eigenschappen, beproevingsmethoden en classificaties voor een breed scala aan bouwmaterialen. Of het nu gaat om de isolatiewaarde van hennepvezelplaten of de constructieve sterkte van massief hout, de relevante NEN-normen bepalen hoe deze eigenschappen moeten worden vastgesteld en beoordeeld. Fabrikanten dienen aan te tonen dat hun biobased producten conform deze normen presteren, wat essentieel is voor certificering en acceptatie in de markt.
Hoewel er geen directe wetgeving is die het gebruik van biobased materialen voorschrijft, speelt de milieuprestatie van gebouwen wel een steeds grotere rol. De MilieuPrestatie Gebouwen (MPG), vaak een verplichte berekening bij nieuwbouw, stimuleert indirect de inzet van materialen met een lage milieu-impact, waartoe biobased producten veelal behoren door hun hernieuwbare karakter en CO2-opslagcapaciteit. Dit is een beleidsmatige, geen voorschrijvende, stimulans. De ambities van de Nederlandse overheid voor een circulaire economie in 2050 beïnvloeden de ontwikkeling van toekomstige regelgeving en aanbestedingscriteria, waardoor de positie van biobased materialen alleen maar sterker zal worden.
De geschiedenis van biobased bouwmaterialen is in essentie een verhaal van herontdekking en modernisering. Lang voordat de term ‘biobased’ bestond, waren materialen zoals hout, leem, stro en riet de fundamenten van vrijwel elke constructie. Mensen bouwden instinctief met wat de directe omgeving te bieden had; dit was een inherent duurzame en circulaire benadering, eeuwen voordat deze begrippen in de architectuurtaal verschenen. Ambachtelijke verwerking en lokale beschikbaarheid bepaalden de materiaalkeuze, een puur natuurlijke bouwpraktijk.
Met de industriële revolutie en de daaropvolgende massaproductie in de 19e en 20e eeuw verschoven de prioriteiten echter drastisch. Beton, staal en later synthetische polymeren namen de overhand. Zij beloofden ongekende sterkte, snelheid in verwerking en standaardiseerbaarheid, eigenschappen die in die tijd als superieur werden beschouwd. De traditionele, biologische bouwmaterialen raakten daarmee op de achtergrond. De economische en constructieve voordelen leken zwaarder te wegen dan de ecologische implicaties, die toen nauwelijks een rol speelden in de bouwsector.
Een keerpunt kwam pas aan het eind van de 20e eeuw, toen het besef over milieuproblematiek, klimaatverandering en de uitputting van eindige grondstoffen mondiaal groeide. De roep om ‘duurzaam bouwen’ werd onvermijdelijk luider. Dit stimuleerde wetenschappers en ingenieurs om met een frisse blik naar de potentie van hernieuwbare grondstoffen te kijken. Oude technieken werden gemoderniseerd, en innovaties zoals Cross Laminated Timber (CLT), geavanceerde houtvezelisolatie, en bio-composieten zagen het licht. Plots konden biobased materialen weer concurreren, niet alleen op milieuprestatie, maar ook op technische specificaties die voldoen aan de stringente moderne bouweisen. Een bijna cyclische beweging, van oeroud en haast vergeten naar innovatief en onmisbaar voor een duurzame toekomst van de bouw.