Het proces vangt aan bij de voorbereiding van de naden, die idealiter een licht v-vormig profiel vertonen. De breeuwer hanteert strengen van natuurlijke materialen. Meestal geplozen hennep, vlas of katoen. Deze vezels worden in lussen over de naad gelegd en met een breeuwijzer handmatig naar binnen gedreven. Ritmische slagen met de breeuwhamer zorgen voor de noodzakelijke verdichting. Het is een samenspel van kracht en gehoor. De klank van de hamer op het ijzer verandert naarmate de vulling vaster komt te zitten.
Laag na laag. De vezels worden zo strak in de kier geperst dat ze een massieve barrière vormen die nauwelijks nog indrukbaar is. De weerstand moet over de gehele lengte van de gang of de verbinding gelijkmatig zijn om vervorming van de constructie te voorkomen. Een te strak geslagen naad kan het hout doen splijten wanneer de vezels door vochtopname uitzetten, terwijl een te losse vulling onvoldoende constructieve stijfheid biedt en uiteindelijk zal lekken.
Na het mechanisch verdichten volgt de verzegeling van de buitenkant. De resterende diepte in de naad wordt opgevuld met een vloeibaar of pasteus middel. In de traditionele scheepsbouw betreft dit vaak heet vloeibaar pek of een mengsel op basis van teer, terwijl bij civiele houten constructies ook specifieke mastieksoorten voorkomen. Deze toplaag beschermt de onderliggende vezels tegen verrotting en zorgt voor een gladde afwerking van het oppervlak. Hout op hout, verbonden door spanning.
De keuze voor het vulmateriaal hangt nauw samen met de schaal van de constructie en de verwachte werking van het hout. In de zware scheepsbouw en bij waterbouwkundige objecten zoals sluisdeuren is breeuwwerk (vaak kortweg 'werk' genoemd) de standaard. Dit bestaat uit geplozen hennepvezels die vaak vooraf zijn geteerd om rotting tegen te gaan. Voor kleinere vaartuigen of fijnere dekbeplanking wordt vaker gekozen voor breeuwkatoen. Katoen is zachter, laat zich makkelijker in smalle naden persen en zwelt sneller op bij contact met vocht, wat een directe waterdichtheid bevordert bij lichtere houtsoorten.
Hoewel de termen in de dagelijkse praktijk door elkaar vloeien, bestaat er een technisch nuanceverschil. Breeuwen slaat primair op het mechanisch indrijven van de vezels met breeuwhamer en ijzer. Kalfaten wordt vaak gebruikt als de overkoepelende term voor het gehele waterdicht maken, inclusief het 'afpekken' of verzegelen van de naad met mastiek of vloeibare teer. In sommige regio's spreekt men ook van drijven, wat puur verwijst naar de slaande beweging en de compressie van het materiaal.
Buiten de maritieme sector vindt een vergelijkbare techniek plaats bij de bouw van massieve houtbouwconstructies zoals blokhutten. Hier noemt men het vaak chinking. Waar men vroeger natuurlijke materialen zoals mos, klei of stro gebruikte om de kieren tussen de stammen te dichten, wordt tegenwoordig veelal gewerkt met synthetische elastomeren. Deze moderne varianten van breeuwmiddelen bezitten een enorme elasticiteit. Ze moeten de extreme krimp en uitzetting van volledige boomstammen opvangen zonder de hechting te verliezen. Het is functioneel gezien breeuwen, maar de materiaalkeuze is verschoven van natuurvezel naar high-tech polymeer.
| Type | Materiaal | Toepassing |
|---|---|---|
| Zwaar breeuwwerk | Geteerde hennep | Sluisdeuren, houten rompen, zware constructies |
| Licht breeuwwerk | Ongeteerd katoen | Jachtbouw, teakdekken, lichte beplanking |
| Chinking | Synthetische pasta/mos | Log cabins, blokhutten, landelijke houtbouw |
Een historische botter op de helling van een scheepswerf. De breeuwer werkt geconcentreerd langs de eikenhouten gangen van de romp. Tik, tik, tik. Het geluid van de houten hamer op het ijzer is onmiskenbaar en ritmisch. Geteerde hennep verdwijnt in lussen in de naad totdat het ijzer terugspringt; de naad zit 'vol'. De geur van vloeibare pek die daarna over de naad wordt gegoten, vult de hele werf.
Bij massieve eiken sluisdeuren in een monumentaal kanaalcomplex zie je de techniek op grotere schaal terug. Hier moeten de naden tussen de loodzware balken de enorme druk van het water weerstaan. Geen moderne kitlaag houdt dit vol. Men slaat dikke strengen 'werk' met brute kracht vast. De compressie die zo ontstaat, geeft de deur de nodige structurele stijfheid om niet te ontzetten onder de wisselende waterbelasting.
Op het dek van een modern klassiek zeiljacht gaat het er verfijnder aan toe. Dun breeuwkatoen wordt met een klein wielwieltje in de smalle voegen van het teakdek gerold. Het katoen zwelt op bij de eerste regenbui of overkomend buiswater. Het sluit de boel hermetisch af. Na het inslaan volgt een afwerking met zwarte mastiek; de bekende zwarte belijning die elk teakdek zijn karakteristieke uiterlijk geeft.
De oorsprong ligt in de prehistorische scheepsbouw. Simpele natuurproducten als mos, dierlijk haar en hars voldeden voor boomstamkano’s en vroege vlotten. Maar de opkomst van de grote zeilvaart in de zestiende en zeventiende eeuw eiste meer. Veel meer. De enorme krachten op houten rompen vroegen om een vulling die niet alleen dichtte, maar ook constructieve stijfheid bood. Geplozen hennep, vaak herwonnen uit oud scheepstouw, werd de standaard. Dit zogenaamde 'werk' vormde de ruggengraat van de maritieme expansie.
Breeuwerijen groeiden uit tot professionele gilden. Gereedschappen specialiseerden zich. Houten hamers maakten plaats voor zwaardere exemplaren van pokhout of metaal. De industriële revolutie veranderde de context maar niet de essentie van het werk. Terwijl staal de romp overnam, bleef de houtbouw in de civiele techniek – denk aan sluizen, beschoeiingen en dekken – volledig afhankelijk van de breeuwer. Vakmanschap bleef onmisbaar.
Pneumatisch gereedschap deed in de twintigste eeuw zijn intrede op de grotere werven. De efficiëntie steeg aanzienlijk. De fysieke aard van het handwerk bleef echter leidend bij restauraties en varend erfgoed. De grootste breuklijn in de recente historie is chemisch van aard. De vervanging van PAK-houdende koolteer door gemodificeerde bitumen en polymere kitten markeert het einde van een eeuwenoud tijdperk van traditionele, maar toxische afdichtingsmiddelen. De techniek overleefde, het materiaal paste zich aan.