De realisatie van projecten volgens de Bauhaus-methodiek vertrekt vanuit een rigoureuze analyse van de gebruiksfunctie. Eerst de handeling, dan de vorm. Ontwerpers ontleden een bouwvolume tot de meest basale geometrische componenten. In de bouwpraktijk vertaalt dit zich naar het consequent toepassen van een skeletstructuur van staal of gewapend beton. De dragende functie wordt hierbij volledig losgekoppeld van de scheidende wanden. Geen massieve muren meer. Kolommen vangen de lasten op.
Door deze scheiding van structuur en invulling ontstaan er vrije plattegronden. Wanden worden op elke gewenste plek geplaatst of blijven achterwege voor een open ruimte-ervaring waarbij verschillende functies in elkaar overvloeien. De buitenschil wordt vaak uitgevoerd als vliesgevel; grote glasvlakken in stalen profielen die de grens tussen binnen en buiten minimaliseren. Prefabricage staat centraal. Onderdelen worden gestandaardiseerd om industriële reproduceerbaarheid te garanderen. Het bouwproces verschuift hiermee van traditioneel ambachtelijk metselwerk naar de assemblage van modulaire, in de fabriek vervaardigde elementen. Alles is rationeel. De eerlijkheid van het materiaal staat voorop. Beton blijft beton. Staal blijft staal. Geen decoratieve afwerklagen om de constructieve logica te maskeren. De wetmatigheden van de machine bepalen de uiteindelijke maatvoering en de technische details van de knooppunten.
Bauhaus is geen statisch dogma. Het is een proces van veertien jaar. Men onderscheidt doorgaans drie kernfasen die elk een eigen technische en esthetische nadruk hebben. De vroege periode in Weimar (1919-1925) leunt nog sterk op het ambachtelijke. Hier staat de individuele kunstenaar-ambachtman centraal. De vormentaal is soms nog expressionistisch. Dit verandert radicaal met de verhuizing naar Dessau (1925-1932). Dit is het 'High Bauhaus'. De focus verschuift naar industriële reproduceerbaarheid en de typische witte kubistische volumes met platte daken. Onder Hannes Meyer werd de ideologie bijna wetenschappelijk. 'Volksbehoefte boven luxebehoefte' luidde het devies. Architectuur werd een instrument voor sociale woningbouw. De laatste, korte fase in Berlijn (1932-1933) onder Mies van der Rohe kenmerkt zich door een verdere verfijning van de details. De constructie werd hier bijna abstracte kunst.
Vaak wordt Bauhaus op één hoop gegooid met het Nieuwe Bouwen of de International Style. Toch zijn er nuances. Het Nieuwe Bouwen (of Nieuwe Zakelijkheid) is de bredere Europese beweging; Bauhaus was de specifieke onderwijsmethode en academie die deze principes theoretisch onderbouwde. De International Style is in feite de Amerikaanse exportversie van de Bauhaus-principes. Waar Bauhaus een sterke sociale component had — betaalbare woningen voor de massa — werd de International Style in de Verenigde Staten vaak gereduceerd tot een esthetische code voor prestigieuze kantoortorens. Verwarring ontstaat ook regelmatig met 'De Stijl'. Hoewel de interactie tussen de Nederlandse beweging en de Duitse academie intens was, bleef Bauhaus pragmatischer. De Stijl streefde naar een abstracte harmonie van primaire kleuren en lijnen. Bauhaus zocht de oplossing in de logica van de machine en de constructieve eerlijkheid van het materiaal zelf.
In de architectuurgeschiedenis uitte Bauhaus zich in drie dominante typologieën. De directiewoning of 'Meisterhaus' toonde de luxe variant van de moderne woning. Ruim, licht en voorzien van de nieuwste technologische snufjes. Daartegenover staat de 'Siedlung'. Dit zijn grootschalige woonwijken met gestandaardiseerde plattegronden voor arbeiders. Hier werd geëxperimenteerd met de minimale woning, de Existenzminimum. De derde variant is het industriële schoolgebouw zelf. Transparante vliesgevels. Staalskeletten. Geen hiërarchie in de gevel. De functie van het gebouw bepaalt de compositie van de ramen en deuren, niet de klassieke symmetrie.
Een stalen deurkruk in de vorm van een haakse cilinder. Vernikkeld messing. Geen rozet met krullen, geen versiering. Het is de beroemde Gropius-kruk. Hier zie je Bauhaus op de kleinste schaal: een technisch object dat puur is ontworpen voor de grip van een hand. Geen franje. Puur functie.
Kijk naar de hoek van een werkplaatsgebouw. Waar je bij een traditioneel pand een zware gemetselde hoekkolom verwacht, zie je hier glas dat direct tegen glas aan sluit. De dragende constructie is teruggelegd in de ruimte. Het skelet van gewapend beton vangt de krachten op, waardoor de gevel een vederlichte 'huid' van staal en glas wordt. Een gordijnmuur. Dit principe van de vliesgevel, waarbij de buitenschil geen gewicht draagt, bepaalt nog steeds de techniek achter vrijwel elke moderne kantoortoren.
In een woonwijk uit de jaren '20 uit dit zich in de zogenaamde 'Siedlung'. Rijwoningen met identieke plattegronden. Wit gestuukte gevels zonder dakgootoverstekken. Het platte dak fungeert als dakterras, want elke vierkante meter moet benut worden voor licht en lucht. Een raam is hier geen gat in de muur met een houten omlijsting, maar een strakke horizontale strook die precies daar zit waar de bewoner het licht op zijn werkblad nodig heeft. De machine-esthetiek is hier geen keuze voor mooi, maar een logisch gevolg van massaproductie en standaardisatie.
Wie werkt aan of in de geest van Bauhaus, stuit direct op de Erfgoedwet. Veel originele objecten en complexen die de principes van deze stroming belichamen, genieten een beschermde status als rijksmonument of staan zelfs op de UNESCO-Werelderfgoedlijst. Dit betekent dat ingrepen aan de constructie, het exterieur of zelfs het interieur niet zonder meer zijn toegestaan. Voor elke wijziging is een omgevingsvergunning voor een monumentenactiviteit vereist. De wetgever borgt hiermee dat de specifieke materiaalexpressie en de constructieve zuiverheid, die zo kenmerkend zijn voor de academie, niet verloren gaan door moderne aanpassingen.
De radicale openheid van Bauhaus-ontwerpen botst regelmatig met de hedendaagse veiligheidseisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL). Neem de brandveiligheid. Waar de stroming streeft naar vrije plattegronden en open verbindingen tussen verdiepingen, eist de wet strikte compartimentering om branddoorslag en rookverspreiding te beperken. Ook de iconische vliesgevels vormen een uitdaging. De dunne stalen profielen en enkelvoudige glaspartijen van weleer voldoen simpelweg niet aan de huidige energetische eisen voor warmteweerstand (R-waarden) en luchtdichtheid.
Bij renovatie van dergelijke panden ontstaat een juridisch krachtenveld: de plicht tot verduurzaming versus de plicht tot het behouden van het monumentale, slanke profiel. Vaak wordt hier gewerkt met maatwerkoplossingen binnen de wetgeving, waarbij gelijkwaardigheid wordt aangetoond om toch aan de veiligheids- en isolatienormen te voldoen zonder het esthetische dogma van de 'lichtheid' te breken.
Hoewel we nu vertrouwen op een woud aan NEN- en ISO-normen, lag de kiem hiervan deels bij de drang naar industrialisatie binnen de Bauhaus-school. De vroege DIN-normen (Deutsches Institut für Normung) werden door architecten zoals Ernst Neufert — een Bauhaus-alumnus — omarmd om bouwelementen uitwisselbaar te maken. In de huidige bouwpraktijk zien we deze erfenis terug in de modulaire wetmatigheden die in de regelgeving voor woningbouw zijn verankerd. De wet stelt eisen aan minimale verblijfsgebieden en plafondhoogtes; een rationalisering van de leefruimte die direct terug te voeren is op het Existenzminimum-onderzoek uit de latere Bauhaus-jaren.
De kiem van Bauhaus werd al vóór de officiële oprichting in 1919 gelegd. In 1911 ontwierp Walter Gropius de Fagus-fabriek in Alfeld. Dit was technisch gezien het nulpunt. De dragende hoekkolom verdween daar voor het eerst. Glas ontmoette glas. Het was een constructieve revolutie die de weg vrijmaakte voor wat later de academie in Weimar zou worden. In de beginjaren was de school nog sterk geënt op de Arts-and-Craftsbeweging. Handwerk was de basis. De 'Bauhuette' diende als middeleeuws ideaal voor een collectieve werkwijze.
De omslag naar de machine vond plaats rond 1923. De slogan veranderde in 'Kunst en Techniek – een nieuwe eenheid'. Dit was geen esthetische keuze, maar een noodzakelijke reactie op de naoorlogse woningnood en de opkomende massaproductie. Men zocht naar technische oplossingen voor sociale problemen. De verhuizing naar Dessau in 1925 bood de ruimte om deze industriële ambities daadwerkelijk te bouwen. Hier werden de eerste experimenten met geprefabriceerde betonelementen en gestandaardiseerde staalprofielen op grote schaal uitgevoerd, zoals in de woonwijk Törten. Architectuur werd een assemblageproces.
De geschiedenis van Bauhaus is onlosmakelijk verbonden met de politieke instabiliteit van de Weimarrepubliek. Onder druk van rechts-conservatieve krachten verhuisde de school van Weimar naar Dessau, en uiteindelijk naar een oude telefoonfabriek in Berlijn. De technische koers veranderde per directeur. Waar Gropius de focus legde op de eenheid van kunst en industrie, radicaliseerde Hannes Meyer de praktijk naar een puur wetenschappelijke bouwkunde. Functionaliteit werd meetbaar. Onder Mies van der Rohe verschoof de aandacht naar de esthetische perfectie van het staalskelet en de glasvlakken.
1933. De nazi-dictatuur dwingt tot sluiting. De school hield op te bestaan, maar de techniek verspreidde zich als een olievlek. Emigrerende docenten namen hun kennis over de 'curtain wall' en systeembouw mee naar de Verenigde Staten en Tel Aviv. De zogenaamde 'Witte Stad' in Israël is daar een direct gevolg van. In de decennia daarna werden de Bauhaus-principes de standaard voor de mondiale kantoorbouw. De machine-esthetiek werd de taal van de wederopbouw. Wat begon als een radicale onderwijshervorming in een provinciestadje, eindigde als de technische blauwdruk voor de moderne metropool.
Nl.wikipedia | Encyclo | Wikikids | Wordpress