De vervaardiging van een arabesk begint bij de strikte mathematische onderverdeling van het te decoreren vlak. Een onzichtbaar stramien van hulplijnen, vaak gebaseerd op cirkels en veelhoeken, dicteert de posities van de centrale knooppunten waaruit de ranken ontspruiten. Bij de realisatie in reliëf, zoals bij stucwerk of natuursteen, wordt het patroon middels een sjabloon of door punctering op de ondergrond overgebracht. Het overbodige materiaal wordt vervolgens weggehakt of weggesneden. De dieptewerking varieert.
Vlechtwerk en overlapping. De lijnen kruisen elkaar in een ritmische opeenvolging waarbij de suggestie van boven- en onderliggende banen ontstaat zonder de vlakheid van het ornament te doorbreken. In de schilderkunst of bij de toepassing van sjabloontechnieken wordt vaak gewerkt met dunne glazuren of precieze pigmentlijnen om de vloeiende beweging van de ranken te accentueren. De herhaling is essentieel. Een enkele module vormt de basis voor een schijnbaar oneindige uitbreiding. Ambachtslieden handhaven hierbij een constante lijndikte of passen een subtiele verjonging toe in de uiteinden van de bladmotieven om dynamiek te suggereren. Het proces vraagt om een hoge mate van symmetrie. Geen beginpunt. Geen eindpunt. Bij moderne toepassingen in de bouw wordt de arabesk vaak geprefabriceerd middels gietmallen of CNC-gestuurde freesmachines, waarbij de digitale tekening de klassieke passerconstructie vervangt.
Geometrie versus natuurlijke grilligheid. In de islamitische traditie regeert de abstractie. Hier zijn de patronen streng wiskundig opgebouwd, een weerspiegeling van de oneindigheid zonder enige figuratieve afleiding. Geen menselijke vormen. Geen dieren. De westerse variant, die we kennen als de mauresk (of moreske), ontstond tijdens de renaissance en barok als een directe reactie op Moorse invloeden. Het is een interpretatie. Europese ontwerpers namen de ritmiek over maar voegden daar een eigen, vaak wat lossere zwier aan toe. De mauresk is feitelijk de geëuropeaniseerde tak van de familie. De lijnen zijn hier vaak iets plastischer en minder gebonden aan rigide geometrische stramienen dan in de oorspronkelijke oosterse vormentaal.
Pas op voor verwarring met de grotesk. Het verschil is cruciaal voor de architectuurhistoricus en de restauratiestucadoor. Waar de arabesk zich strikt beperkt tot plantaardige motieven, ranken en abstracte lijnen, daar is de grotesk een verzamelplaats van het onmogelijke. Zodra er een engeltje, een sater, een masker of een fabeldier tussen de bladeren verschijnt, vervalt de kwalificatie arabesk. Dan spreken we van een grotesk.
Het is het verschil tussen pure vegetale ritmiek en narratieve decoratie. In de rijke stucplafonds van achttiende-eeuwse grachtenpanden vloeien deze stijlen soms in elkaar over, maar de purist houdt de grens scherp: de arabesk ademt door zijn eenvoud in complexiteit. Geen figuren. Alleen de suggestie van groei en oneindige herhaling. In de 19e-eeuwse architectuur, denk aan de neostijlen, zie je vaak een mengvorm die wel de 'arabeske compositie' wordt genoemd, maar die door het gebruik van bloemmotieven soms dichter bij de rococo-ornamentiek staat.
Stel je een restauratiestukadoor voor op een steiger in een achttiende-eeuws grachtenpand. Hij herstelt een plafondvlak. Geen engeltjes. Geen maskers. Alleen een wit, gipsen vlechtwerk van ranken die zonder onderbreking in elkaar overvloeien. Dit is de arabesk als zuiver abstract ornament. De lijnen lijken onder de randlijsten van het plafond door te lopen, alsof het patroon zich in de spouwmuur voortzet. Oneindigheid gevangen in kalk.
Kijk naar de balustrade van een smeedijzeren trap. De smid buigt het staal in spiralen die elkaar net niet raken, of juist in elkaar haken tot een star maar vloeiend geheel. Het is de afwezigheid van figuratieve elementen die de arabesk hier onderscheidt van de grillige rococo. Puur ritme. De focus ligt op de lijnvoering zelf.
Ornamentiek is niet vrijblijvend. In de context van monumentale panden valt de arabesk vaak onder de strikte bescherming van de Erfgoedwet, wat betekent dat herstel of wijziging enkel mag plaatsvinden met een specifieke omgevingsvergunning voor monumenten. Restauratie volgens de regels der kunst is hierbij het uitgangspunt. De wetgever ziet dergelijke decoratieve elementen als onlosmakelijk onderdeel van de cultuurhistorische waarde van een bouwwerk. Voor nieuwbouw gelden de esthetische kaders uit de lokale welstandsnota. Gemeenten kunnen hierin vastleggen of dergelijke abstracte patronen passen binnen het straatbeeld of de architectonische visie van een wijk.
Juridische bescherming van het ontwerp. Bij moderne interpretaties van de arabesk speelt de Auteurswet een significante rol. Een uniek getekend patroon, of dit nu door een kunstenaar of een architect is ontworpen voor een specifieke gevel, geniet auteursrechtelijke bescherming. Ongeoorloofd kopiëren van de mathematische opbouw of de specifieke lijnvoering door andere partijen kan leiden tot inbreukprocedures. Veiligheid gaat echter voor esthetiek. Wordt een arabesk-motief toegepast in een constructief element, zoals een gietijzere balustrade of een Frans balkon? Dan moet de uitvoering voldoen aan de eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL). Dit betreft met name de overklimbaarheid en de maximale afmetingen van openingen in het vlechtwerk om valgevaar te voorkomen. Esthetiek ontmoet hier de harde wetgeving van de bouwveiligheid.
Griekse acanthusranken vormden de basis. De rest is geschiedenis. In de achtste eeuw perfectioneerden ambachtslieden binnen de islamitische kalifaten de abstractie tot een technisch hoogstandje. Religieuze restricties op figuratieve kunst dwongen tot innovatie in geometrie. Geen godenbeelden. Geen menselijke figuren. Alleen de wiskundige orde van de schepping vertaald in steen en stuc. Deze vroege varianten vonden hun weg naar Spanje, waar het Alhambra in Granada nog steeds de ultieme staalkaart van deze vormentaal vormt.
De renaissance bracht de ommekeer in het Westen. Toen Venetiaanse handelaren in de vijftiende eeuw rijk gedecoreerde metalen voorwerpen uit het Nabije Oosten meebrachten, raakten Italiaanse kunstenaars gefascineerd door dit 'arabesco', een term die simpelweg 'op Arabische wijze' betekent. Het ornament ontsnapte aan de architectuur en belandde in de boekdrukkunst. Patroonboeken van ontwerpers zoals Peter Flötner verspreidden de stijl razendsnel over heel Europa. Ambachtslieden in de Lage Landen gebruikten deze prenten als blauwdruk voor hun eigen snijwerk en geveldecoraties. Hierdoor verwaterde de strikte geometrie; de westerse 'mauresk' werd geboren als een zwieriger, minder rigide afstammeling van het oosterse origineel.
Tijdens de negentiende-eeuwse neostijlen vond een technische verschuiving plaats. Wat voorheen het domein was van de individuele beeldhouwer, werd overgenomen door de industrie. Gietijzeren balustrades en gestandaardiseerde ornamenten van 'carton-pierre' maakten de arabesk toegankelijk voor de burgerlijke woningbouw. De abstracte ritmiek bleef behouden, maar de vervaardiging werd serieel. In de twintigste eeuw fungeerde de arabesk als een directe inspiratiebron voor de organische lijnvoering van de Art Nouveau. Vandaag de dag is de cirkel rond. Waar de middeleeuwse ambachtsman met passer en liniaal werkte, genereert de moderne architect complexe arabesken met parametrische software, waarbij de wiskundige logica van de achtste eeuw naadloos aansluit op de algoritmes van nu.