De massa wordt in mallen geperst. Vaak vormen houten raamwerken op een vlakke ondergrond de contouren van de toekomstige bouwsteen. Direct na het vullen en handmatig afstrijken volgt het lossen van de mal. De natte blokken blijven in het vrije veld achter. De zon reguleert de uitharding. Geen kunstmatige hitte. Na een initiële droogfase van enkele dagen worden de stenen handmatig gekanteld om de luchtstroom langs alle zijden te optimaliseren. Dit voorkomt ongelijkmatige krimp en kromtrekken. Het proces kan, afhankelijk van de lokale luchtvochtigheid en zonkracht, meerdere weken duren voordat de elementen voldoende constructieve stijfheid bezitten voor transport en verwerking.
Klei op klei. Het metselen van de wanden geschiedt met een mortel die technisch nagenoeg identiek is aan de samenstelling van de steen zelf. Hierdoor ontstaat een homogene verbinding zonder de spanningen die vaak optreden bij het combineren van materialen met verschillende elasticiteitsmoduli. De wanden groeien gestaag. Vanwege de relatief lage druksterkte en de noodzaak voor thermische massa zijn de muren aanzienlijk dikker dan in de reguliere baksteenbouw. Men start de constructie steevast op een verhoogde, waterdichte aanzet van natuursteen of beton om de capillaire opzuiging van grondwater te elimineren. Een overstekende dakconstructie wordt in de planning vaak direct na het bereiken van de gewenste muurhoogte geplaatst. De uiteindelijke wand wordt vaak afgewerkt met een pleisterlaag op leembasis, die periodiek onderhoud vergt om de integriteit van de onderliggende adobe te waarborgen.
De puurheid van het mengsel bepaalt de classificatie. Traditionele adobe bestaat uitsluitend uit onbewerkte aarde, water en vezels. Simpel. Doeltreffend. Voor specifieke klimatologische uitdagingen wijkt de bouwer echter vaak uit naar gestabiliseerde adobe. Door toevoeging van kleine hoeveelheden cement, kalk of zelfs bitumen verandert de chemische resistentie. De blokken worden waterafstotend. Ze zwellen minder op bij verzadiging. Dit gaat ten koste van de volledige recyclebaarheid, maar verlengt de levensduur in minder gunstige klimaten aanzienlijk.
In de moderne ecologische bouwsector verschuift de aandacht naar de geperste leemsteen. Vaak aangeduid als Compressed Earth Blocks (CEB). Deze stenen doorstaan een mechanische persing onder hoge druk. Geen dagenlang wachten op de zon in een mal. De dichtheid is veel hoger dan bij de handgevormde variant. Dat levert een grotere druksterkte op. Maatvastheid is hierbij de grootste troef; de stenen zijn nagenoeg identiek, wat het metselwerk versnelt en het mortelverbruik reduceert.
Er heerst regelmatig begripsverwarring tussen adobe en aanverwante technieken zoals cob of stampleem. De kern van het onderscheid ligt in de verwerkingsvorm:
Leemsteen is de term die in de Lage Landen het meest resoneert. Het is feitelijk de Nederlandse vertaling van adobe, al neigt de term leemsteen vaker naar industrieel geproduceerde, ongebakken stenen voor binnenmuren. Ze worden ingezet als warmtebuffer bij wandverwarming. De functie dicteert hier de vorm. Luchtgedroogd of geperst; de basis blijft aarde.
Een moderne ecologische woning met grote glaspartijen op het zuiden. Prachtig, maar oververhitting ligt op de loer. Hier komen de adobe blokken in beeld. Men stapelt ze als zware binnenmuren direct achter de beglazing. Overdag slokt de massa de invallende zonnestraling op. De kamer blijft koel. Pas 's avonds, wanneer de buitentemperatuur daalt, geven de stenen hun opgeslagen energie langzaam af aan de leefruimte. Een natuurlijke batterij zonder stekker. Het binnenklimaat blijft stabiel zonder dat er een airco aan te pas komt.
Kijk naar de restauratie van een historisch vakwerkpand. De eikenhouten balken werken en bewegen. Starre materialen zoals beton of harde cementmortel veroorzaken hier schade; ze scheuren of sluiten vocht op tegen het hout. De restaurateur kiest voor adobe vullingen in de vakken. De stenen zijn flexibel genoeg om de minimale zettingen van het skelet op te vangen. Bovendien onttrekt de klei in de steen vocht aan het hout. De balken blijven droog. De constructie overleeft decennia.
Wandverwarming vraagt om massa. In een houtskeletbouw worden adobe stenen vaak gebruikt om binnenmuren 'op te laden'. De verwarmingsleidingen worden tegen de adobe wand gemonteerd en afgewerkt met een dikke laag leemstuc. De steen houdt de warmte vast. Geen snelle afkoeling. De stralingswarmte die vrijkomt is vergelijkbaar met de gloed van een tegelkachel, wat zorgt voor een hoog comfort bij een relatief lage watertemperatuur in de leidingen.
Wie met adobe bouwt in Nederland, ontkomt niet aan het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL). De regels zijn onverbiddelijk. Constructieve veiligheid moet altijd zwart-op-wit staan. Hier wringt vaak de schoen. Specifieke Nederlandse NEN-normen voor ongebakken kleisteen ontbreken namelijk in het huidige stelsel. Men grijpt daarom steevast terug op het gelijkwaardigheidsbeginsel. Dit betekent dat de aanvrager moet aantonen dat de adobe constructie minimaal hetzelfde veiligheidsniveau biedt als gangbare materialen zoals kalkzandsteen of gebakken baksteen. Geen eenvoudige opgave. Berekeningen van de druksterkte en stabiliteit vormen de kern van het technisch dossier.
Vaak wijkt men uit naar buitenlandse normen om de bewijslast te dragen. De Duitse Lehmbau Regeln van het Dachverband Lehm e.V. gelden in de praktijk als de gouden standaard. Deze voorschriften bieden houvast voor de dimensionering van dragende wanden van ongebakken aarde. Een constructeur moet deze parameters vertalen naar de vigerende Eurocodes, specifiek NEN-EN 1996 voor constructies van metselwerk. Het gaat om massa. En om het beheersen van vochtbelasting tijdens de bouwfase.
Adobe scoort opvallend goed op het gebied van brandveiligheid. Ongebakken klei is onbrandbaar. Het valt volgens de Europese classificatie doorgaans in klasse A1. Dit vergemakkelijkt de goedkeuring voor wat betreft de branddoorslag en brandoverslag (WBDBO). In de Milieuprestatie Gebouwen (MPG) is adobe een uitblinker. De lage milieukostenindicator (MKI) van ongebakken aarde helpt om de totale schaduwprijs van een gebouw omlaag te brengen. Dit is essentieel bij het aanvragen van een omgevingsvergunning voor nieuwbouw. Voor restauraties van rijksmonumenten gelden vaak ruimere interpretaties van de normen, mits het materiaalgebruik historisch gerechtvaardigd is. Toch blijft de eis voor een gezonde en veilige constructie ook bij erfgoed onverkort van kracht.
Mesopotamië was de wieg. Al achtduizend jaar geleden vormden bouwers in de vruchtbare halve maan handmatige klompen van rivierslib om tot de eerste modulaire wooneenheden, nog ver voordat de eerste bakoven werd aangestoken. De techniek verspreidde zich via Egypte naar het Middellandse Zeegebied. De Moren brachten het vakmanschap later naar het Iberisch schiereiland; de Spaanse term adobe vindt zijn oorsprong in het Arabische al-tub, wat simpelweg 'de baksteen' betekent.
In de Amerika's bereikte de techniek een hoogtepunt bij de Pueblo-culturen. Hier verrezen complete steden van meerdere verdiepingen volledig uit zongedroogde aarde. Terwijl de industrialisatie in Noord-Europa de voorkeur gaf aan energie-intensieve gebakken materialen, bleef adobe de standaard in droge klimaten wereldwijd. De techniek evolueerde van vormloze hompen naar gestandaardiseerde houten mallen die een hogere bouwsnelheid en betere maatvastheid garandeerden. Pas tijdens de oliecrisis in de jaren zeventig van de vorige eeuw ontstond er een hernieuwde technische belangstelling voor de thermische eigenschappen van ongebakken klei. Dit leidde tot de ontwikkeling van mechanische persmachines en de huidige gestandaardiseerde leemsteenbouw die we in de ecologische woningbouw terugzien.