De realisatie van waterhergebruik begint bij de fysieke scheiding van waterstromen aan de bron. Hemelwater wordt via aangepaste dakkolken en standleidingen direct naar een centraal bufferreservoir geleid, terwijl grijswater uit douches en wastafels vaak een separate afvoerroute krijgt richting een zuiveringsunit. Dit reservoir, doorgaans een geprefabriceerde betonput of een ondergrondse kunststof tank, vangt de grillige aanvoer van neerslag op. Bezinking vindt hier plaats. Zwaardere deeltjes zakken naar de bodem van de put.
Een pompinstallatie vormt de mechanische aandrijving van het systeem. Het water passeert diverse filterstadia. Mechanische filters verwijderen grove vervuiling zoals bladeren en sediment. Voor hoogwaardiger hergebruik binnenshuis, zoals toiletspoeling, wordt vaak aanvullende filtratie of UV-desinfectie ingezet om de bacteriologische groei te remmen. Het gezuiverde water wordt vervolgens onder druk in een secundair leidingsysteem gebracht. Dit netwerk staat volledig los van het drinkwaternet. De leidingen zijn herkenbaar door afwijkende kleurstellingen of markeringen om verwisseling tijdens latere werkzaamheden uit te sluiten.
Continuïteit is een technisch aandachtspunt. Bij een tekort aan opgevangen water in de buffer schakelt het systeem om. Een suppletie-eenheid vult het systeem dan aan met drinkwater. Hierbij wordt een atmosferische onderbreking toegepast. Een fysieke luchtspleet tussen de drinkwaterleiding en het hergebruikcircuit voorkomt dat verontreinigd water terugstroomt in het publieke netwerk. Overtollig water bij extreme neerslag verlaat de buffer via een vertraagde overstort naar infiltratievoorzieningen in de bodem of het oppervlaktewater.
Zwartwaterhergebruik bevindt zich nog grotendeels in de innovatiesfeer voor de woningbouw. Hierbij wordt ook het water uit toiletten gezuiverd. Dit vereist een hoogwaardige, vaak decentrale zuiveringsinstallatie zoals een helofytenfilter of een geavanceerde bioreactor. In de utiliteitsbouw en industrie spreken we vaak over proceswaterhergebruik. Hierbij wordt water uit koelings- of productieprocessen na een reinigingsstap opnieuw in hetzelfde proces ingezet. Een gesloten kringloop. Soms wordt dit verward met grijswatersystemen, maar de chemische samenstelling van industrieel proceswater vraagt om een specifiek op de vervuiling afgestemde zuiveringstechniek.
Er is een wezenlijk verschil met infiltratie. Infiltreren is het teruggeven van water aan de bodem om de grondwaterstand aan te vullen. Hergebruik houdt het water juist binnen de gebouwinstallatie voor functionele doeleinden. Het een sluit het ander niet uit; een overstort van een hergebruiksysteem kan prima gekoppeld worden aan een infiltratievoorziening. De schaal varieert van solitaire systemen per woning tot collectieve systemen voor complete woonwijken, waarbij men spreekt van een 'waterhub' of lokale waterfabriek.Een nieuwbouwwoning in een watergevoelige wijk. Onder de oprit ligt een geprefabriceerde betonput van 7.500 liter, onzichtbaar voor de bewoner maar essentieel voor de waterbalans. Via de regenpijpen stroomt het hemelwater naar binnen. Een zelfreinigend filter houdt bladeren tegen. Binnen in de technische ruimte snort een compacte pompunit die drie toiletten en de wasmachine voedt met dit opgevangen water. Is de put leeg na een droge zomer? Een vlottermechanisme merkt dit op en voegt een minimale hoeveelheid drinkwater toe aan de installatie. Geen onderbreking van de voorziening, wel maximale besparing.
In de utiliteitsbouw kom je vaak de kenmerkende paarse leidingen tegen. Een herkenbare visuele waarschuwing voor de installateur. Deze kleurcodering voorkomt dat bij een latere verbouwing een drinkwatertappunt per ongeluk op het grijswaternet wordt aangesloten. De fysieke scheiding is absoluut. Geen directe verbindingen. Nooit. Zelfs de vulkraan voor de CV-ketel mag alleen op het drinkwaternet, tenzij er een gecertificeerde breektank tussen zit.
Een groot hotel aan de kust. Hier wordt grijs water ingezet voor de koeling van de airconditioningsystemen. De warmte uit het douchewater wordt eerst teruggewonnen via een WTW-unit, waarna het afgekoelde, gezuiverde water naar de koeltorens gaat. Dubbele winst. Energiebesparing en waterreductie in één integraal ontwerp.
De juridische kaders voor waterhergebruik zijn scherp geformuleerd om de volksgezondheid te beschermen. Veiligheid staat centraal. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) vormt het wettelijk fundament waarop alle technische installaties rusten. Hierin is vastgelegd dat een drinkwaterinstallatie nooit negatief beïnvloed mag worden door andere systemen binnen een gebouw. Geen compromissen. De NEN 1006 fungeert als de technische bijbel voor de installateur, waarbij de focus ligt op het voorkomen van elke vorm van verbinding tussen het drinkwaternet en alternatieve watercircuits.
Voor de praktische uitvoering is de NEN-EN 1717 van cruciaal belang. Deze norm classificeert vloeistoffen op basis van het risico voor de menselijke gezondheid. Grijswater en opgevangen hemelwater vallen vaak in een hogere risicocategorie, wat specifieke beveiligingen vereist bij de suppletiepunten. Een atmosferische onderbreking met een fysieke luchtspleet is hierbij de norm. We spreken dan over beveiligingstype AA of AB. Een simpele terugslagklep is simpelweg onvoldoende en wettelijk niet toegestaan voor deze toepassingen.
De Vewin-werkbladen bieden de noodzakelijke verdieping voor de praktijk. Specifiek werkblad 3.8 behandelt de eisen voor niet-drinkwaterinstallaties tot in detail. Hierin staan ook de voorschriften voor de herkenbaarheid van het systeem. Leidingen voor hergebruikwater moeten duidelijk afwijken van het drinkwaternet, waarbij de kleur paars (RAL 4001) internationaal en nationaal de standaard is geworden voor niet-potabel water. Dit voorkomt fatale fouten bij latere aanpassingen aan het leidingwerk.
Naast de installatietechnische regels speelt de Omgevingswet een rol bij de lozingskant. Lokale overheden kunnen via het omgevingsplan eisen stellen aan de mate van buffering en infiltratie op eigen terrein. De zorgplicht voor de eigenaar van de installatie is hierbij een sleutelbegrip. Wie water hergebruikt, is verantwoordelijk voor de kwaliteit ervan aan het tappunt, zeker wanneer er risico is op aerosolvorming zoals bij douches of bepaalde industriële processen. Periodieke controles en onderhoudsplannen zijn geen luxe, maar een noodzakelijk onderdeel van een rechtmatige exploitatie.
Eeuwenlang was waterhergebruik in de Nederlandse bouw geen keuze, maar een voorwaarde voor bewoning. Historische stadspanden en boerderijen waren standaard uitgerust met regenbakken of trasbakken. Deze ondergrondse gemetselde reservoirs vingen hemelwater op voor huishoudelijk gebruik en vee. De komst van het centrale drinkwaterleidingnet in de twintigste eeuw maakte een abrupt einde aan deze decentrale systemen. Water werd een goedkope, schijnbaar oneindige nutsvoorziening. De technische kennis over lokale buffering en hergebruik raakte op de achtergrond.
De jaren negentig brachten een omslag. Milieubewustzijn leidde tot grootschalige experimenten met dubbele waternetten in Vinex-wijken, zoals Leidsche Rijn. De uitvoering bleek echter een struikelblok. Door menselijke fouten bij de installatie vonden er kruisbesmettingen plaats tussen het grijswatercircuit en het drinkwaternet. Bewoners werden ziek. Deze incidenten leidden tot een nationaal trauma binnen de installatiesector. Het resultaat? Een drastische aanscherping van de NEN 1006 en een jarenlange stilstand in de ontwikkeling van huishoudelijke hergebruiksystemen.
Sinds de jaren 2010 is de focus verschoven van louter besparing naar klimaatadaptatie en circulariteit. De wetgever en de markt vonden elkaar in strengere eisen voor waterretentie op eigen perceel. Moderne technieken zoals membraanbioreactoren en UV-desinfectie hebben de onbetrouwbare filters van weleer vervangen. Wat ooit begon als een gemetselde put, is geëvolueerd naar een hoogwaardig digitaal gestuurd zuiveringsstation. De bouwsector integreert deze systemen nu steeds vaker als standaardonderdeel van de technische infrastructuur van gebouwen.
Vmm.vlaanderen | Kwrwater | Vno-ncw | Colsen | Task | Hbwt | Vewin | Waterblock | Kluisbergen