De positionering van tegelspacers begint direct nadat de tegellijm met een getande lijmkam op de ondergrond is aangebracht. Bij horizontaal tegelwerk op vloeren worden de spacers meestal plat op de hoekpunten gedrukt waar de voegen van vier tegels samenkomen. Dit borgt de kruisdraad. Wandmontage vereist een andere techniek. Hierbij worden de kruisjes vaak rechtopstaand, als een soort wig, in de horizontale en verticale voegen gestoken om de constante druk van de bovenliggende tegels op te vangen. De tegelzetter schuift de tegel handmatig aan tot de spacer stevig tussen de keramische randen geklemd zit.
Extractie is de volgende fase. De kunststof deeltjes mogen niet in het lijmbed achterblijven als men een volledige voegvulling nastreeft. Zodra de lijm voldoende is aangetrokken om de tegel op zijn plek te houden, maar voordat de uitharding volledige fixatie van de spacer veroorzaakt, worden de hulpmiddelen verwijderd. Dit gebeurt meestal met een punttang of door de uitstekende delen handmatig los te trekken. Het moment van verwijderen luistert nauw. Te laat ingrijpen betekent dat de spacer vastzit in de uitgeharde mortel, wat de diepte van de voegmortel nadelig beïnvloedt en de kans op kleurverschillen of scheurvorming in het voegwerk vergroot.
De vorm van de spacer wordt gedicteerd door het gekozen legpatroon. Hoewel het standaard vierpotige kruisje de norm is voor recht-toe-recht-aan dambordpatronen, voldoet dit niet bij verspringende voegen. Voor een halfsteensverband of wildverband zijn T-stukken de aangewezen variant. Deze driepotige spacers garanderen een constante afstand zonder dat een overbodige poot in de weg zit bij de doorlopende tegelrand. Voor zeshoekige tegels, de zogenaamde hexagons, bestaan specifieke Y-spacers die de hoek van 120 graden perfect overbruggen.
Flexibiliteit is soms vereist. Tegelspieën of wiggen vormen een dynamisch alternatief. In tegenstelling tot vaste kruisjes, die een statische maatvoering hebben, laat een spie variatie toe in de voegbreedte door de wig dieper of minder diep in de voeg te drukken. Onmisbaar bij natuursteen met lichte maatafwijkingen. Een star kruisje zou hier direct leiden tot een verloop in de voeglijn.
| Breedte | Typische toepassing |
|---|---|
| 1 mm - 2 mm | Gerectificeerde tegels, moderne badkamers, minimale voeg. |
| 3 mm - 4 mm | Standaard wand- en vloertegels, keramisch parket. |
| 5 mm - 10 mm | Rustieke plavuizen, buitenterrassen, handgevormde tegels. |
Materiaalkeuze beïnvloedt het gebruiksgemak. De meeste varianten zijn spuitgegoten uit polypropyleen of polyethyleen. Er is een onderscheid tussen harde en zachte kunststoffen. Harde spacers bieden meer weerstand tegen het gewicht van zware tegels en voorkomen vervorming. Zachte, meer rubberachtige varianten laten zich echter makkelijker verwijderen na het uitharden van de lijm. Holle spacers winnen aan populariteit; zij laten zich iets indrukken wanneer een tegel marginaal groter uitvalt, waardoor kleine tolerantieverschillen in het keramiek onzichtbaar worden opgevangen.
Er ontstaat vaak verwarring tussen de klassieke tegelspacer en het moderne nivelleersysteem. Een fundamenteel verschil in functie. De spacer reguleert uitsluitend de horizontale en verticale afstand tussen de tegels. De breedte dus. Een nivelleersysteem, bestaande uit clips en keggen (of caps), fixeert daarnaast de onderlinge hoogte. Het trekt de tegelranden naar elkaar toe om 'lippage' of hoogteverschillen te elimineren. Hoewel de voet van een nivelleerclip vaak ook als spacer fungeert, is het gebruik van losse kruisjes bij grote formaten vaak nog gewenst voor extra stabiliteit op de kruispunten. Tegelkoord is de analoge voorganger. Een simpele draad die over de gehele lengte van de voeg wordt gelegd. Vandaag de dag vrijwel volledig verdrongen door kunststof precisiehulpjes.
Een badkamerwand met grootformaat tegels van 30x60 centimeter. Zwaar keramiek. Zodra de tweede rij boven de startlat wordt geplaatst, begint de zwaartekracht te trekken. Hier fungeren tegelspacers als tijdelijke steunpunten. Door ze rechtopstaand in de horizontale voeg te steken, voorkomen ze dat de bovenliggende tegel de nog natte lijm van de rij eronder indrukt. Eén millimeter verzakking is onderaan de wand misschien verwaarloosbaar, maar bij de vijfde rij resulteert dit in een zichtbaar scheve voeglijn.
Bij een vloer in halfsteensverband, denk aan een landelijke keuken met estriken, voldoen standaard kruisjes niet. De voegen verspringen immers. De tegelzetter grijpt hier naar T-stukken. Deze passen precies op het punt waar de verticale voeg eindigt tegen de doorlopende horizontale zijde van de volgende tegel. Geen gedoe met het afknippen van pootjes van reguliere kruisjes; de T-vorm vult de ruimte exact op zonder de positie van de tegels te verstoren.
Natuursteenstrips of handgevormde 'tegeltjes' hebben vaak grillige randen. Een starre spacer van 3 mm zou hier onherroepelijk vastlopen op een lichte verbreding in de steen. In zo'n situatie biedt de tegelspie uitkomst. Door de spie dieper of minder diep in de voeg te drukken, compenseert de verwerker de maatafwijkingen van het materiaal. Handwerk vraagt om die flexibiliteit. Het resultaat oogt strak, terwijl de spacers de imperfecties van de steen hebben opgevangen.
Normen bepalen de speelruimte. In de Nederlandse bouwpraktijk is de NEN 2743 de maatstaf voor de uitvoering van keramisch tegelwerk op vloeren. Deze norm specificeert nauwkeurig de maximaal toelaatbare afwijkingen in vlakheid en voegbreedte. Het gebruik van tegelspacers is de meest trefzekere methode om aan deze technische eisen te voldoen. Voor wandtegels wordt vaak verwezen naar de NEN 2741. Hierbij staat de esthetische uniformiteit centraal. Voegen zijn echter meer dan decoratie; ze fungeren als noodzakelijke buffer voor constructieve spanningen.
Bij de toepassing van vloerverwarming schrijft de branche vaak een minimale voegbreedte voor om thermische uitzetting te faciliteren. Een te krappe voeg leidt onder invloed van warmte tot onthechting of zelfs het 'opstaan' van tegels. Dit wordt juridisch vaak gekwalificeerd als een gebrek in de uitvoering. Daarnaast reguleert de Europese norm NEN-EN 14411 de producttoleranties van keramische tegels zelf. Omdat tegels uit het bakproces nooit exact identiek zijn, biedt de spacer de noodzakelijke marge om deze minieme verschillen visueel te middelen. Zo blijft het eindresultaat binnen de grenzen van deugdelijk werk zoals bedoeld in het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL).
De beheersing van de voegbreedte was decennialang een kwestie van puur vakmanschap en improvisatie. Vóór de brede beschikbaarheid van kunststof hulpmiddelen gebruikten tegelzetters vaak voorradige materialen zoals houten lucifers, spijkers of stukjes leer om tegels op afstand te houden. Deze methode was foutgevoelig. Met de opkomst van industriële massaproductie van keramiek in de jaren zestig en zeventig nam de roep om uniformiteit toe. Spuitgiettechnieken maakten het mogelijk om voor enkele centen duizenden identieke kruisjes te produceren. Dit democratiseerde de strakke voeg. Vroeger was de voeg een schatting. Nu een berekening.
De transitie van ambachtelijke estriken naar gerectificeerde tegels dwong de markt tot innovatie. Handgevormde tegels kenden grote maatafwijkingen; een starre spacer was daar onbruikbaar. De moderne spacer evolueerde mee met de trend naar minimale voegen. Waar 5 millimeter ooit de standaard was voor vloertegels, verschoof de technische noodzaak naar 1 of 2 millimeter voor een naadloos effect. Deze ontwikkeling liep parallel aan de verbetering van lijmsoorten. Moderne lijmen hebben een hogere aanvangskleefkracht gekregen. Hierdoor werd de ondersteunende functie van de spacer minder kritisch dan de puur positionerende functie. De geschiedenis van dit kleine hulpmiddel is er een van de eliminatie van de menselijke foutmarge.