Het proces vangt aan met de positionering van de tegel tegen de aanslag. Een zuivere uitlijning is de basis. De gebruiker beweegt de loopwagen over de rail, waarbij het snijwiel met constante druk over het oppervlak rolt. Dit creëert een minuscule, ononderbroken breuklijn in het glazuur of de toplaag van het keramiek. Geen brute kracht, maar technische precisie. Een enkele, trefzekere beweging over de volledige lengte volstaat doorgaans om de oppervlaktespanning te doorbreken.
Na de snede komt de breekvoet in actie. Door de hendel omlaag te drukken, oefent deze voet gerichte druk uit op specifieke punten vlakbij de snijlijn. De verende bodemplaten onder de tegel bieden de noodzakelijke weerstand terwijl ze tegelijkertijd een gecontroleerde vervorming toelaten. Spanning bouwt zich op. De tegel splijt langs de aangebrachte zwakste lijn. Schoon en zonder splinters. Bij dikker materiaal is een hogere druk vereist, maar de mechanica van de hefboom blijft de leidende factor. Geen stofontwikkeling. Geen elektriciteit. Slechts een droge breuk.
De opbouw van de geleiding bepaalt de stijfheid van het apparaat. We onderscheiden hoofdzakelijk de monorail en de dubbele geleiderail. Bij een monorail glijdt de snijkop over één robuuste, vaak rechthoekige stalen balk. Dit biedt een onbelemmerd zicht op het snijwiel. Precisie op het oog. De dubbele rail daarentegen gebruikt twee ronde stangen. Deze constructie verdeelt de krachten anders en wordt vaak geprezen om de stabiliteit bij het uitoefenen van hoge druk op de breekvoet. Sommige professionals zweren bij de stijfheid van dubbele stangen voor dikkere tegels.
Dan is er nog het verschil in het breekmechanisme zelf. Een vaste breekvoet zit aan het begin van de rail. Je snijdt, trekt de tegel iets terug en breekt. Een mobiele breekvoet reist mee met de snijkop. Hierdoor kun je de tegel op elk gewenst punt langs de snijlijn breken. Onmisbaar bij diagonale sneden of zeer lange stroken. De krachtoverbrenging varieert; moderne machines halen met gemak een breekkracht van 800 tot 1200 kilo. Pure mechanica.
Niet elke tegelbreker past op elke klus. Voor klein keramiek of glasmozaïek volstaan compacte tafelmodellen. Soms is een tegelsnijtang zelfs voldoende voor het kleinste knabbelwerk. Maar de trend naar grootformaat tegels (XXL-slabs) heeft een nieuw type voortgebracht: het railsysteem. Dit zijn geen statische machines meer. Het is een losse geleiderail die met zuignappen op de tegel wordt gefixeerd. De snijwagen loopt over de rail terwijl de tegel op de grond of een werktafel ligt. Breken gebeurt daarna met een losse, speciaal ontworpen breektang. Flexibiliteit is hier de norm. Een machine van drie meter lang is immers onhandig in de bus.
Verwar de handmatige tegelbreker niet met de elektrische tegelzaag. De breker is een droog instrument. Geen waterballet. De zaagmachine gebruikt een diamantblad en waterkoeling om door het materiaal te vreten. Waar de breker de spanning in het glazuur gebruikt, verspaant de zaag de hele tegel. Voor een simpele rechte snede is de breker superieur in snelheid. Stofvrij. Geen herrie. Moet je echter een L-vorm uit een tegel halen? Of een gat in het midden? Dan faalt de breker. De natuurwetten laten geen hoeken om een hoekje breken. Voor dergelijke complexe uitsparingen is de tegelzaag of een haakse slijper de enige logische partner van de breker.
Stel je voor: een badkamer op de tweede verdieping van een bewoond rijtjeshuis. Geen lift aanwezig. De vakman pakt zijn handmatige breker in plaats van een zware waterzaag. Het scheelt sjouwen met machines en emmers water. Een keramische wandtegel van 30 bij 60 centimeter ligt op de bodemplaat. Ksst, klik. Klaar. De bewoners merken nauwelijks dat er gewerkt wordt, omdat stof en lawaai ontbreken. Zo simpel kan het zijn in een omgeving waar overlast tot een minimum beperkt moet blijven.
Voor een woonkamer van vijftig vierkante meter zijn tientallen stroken van exact zeven centimeter hoogte nodig. De tegelzetter stelt de zij-aanslag van de tegelbreker één keer in op de gewenste maat. Hij herhaalt de handeling: tegel leggen, kort insnijden, even drukken. In een fractie van de tijd die een elektrische zaagmachine zou kosten, ligt er een identieke stapel stroken klaar. Repetitief werk wordt hiermee een kwestie van ritme in plaats van fysieke inspanning.
Een hal met een diagonaal legpatroon vraagt om precisie bij de randen. De vakman lijnt de hoekpunten van de tegel uit op de centrale breeklijn van de machine. Een mobiele breekvoet is hier goud waard. Hij oefent druk uit precies daar waar de tegel het zwakst is gemaakt door het snijwiel. Zelfs bij deze uitdagende hoek van 45 graden splijt het materiaal zuiver van punt naar punt. De hoekstukken sluiten direct naadloos aan tegen de muren.
Bij moderne, kamerhoge tegels in een doucheruimte is een standaard machine te klein. De tegelzetter gebruikt dan een losse geleiderail met zuignappen. Hij zet de rail vast op de enorme plaat die plat op de werktafel ligt. Met de snijwagen brengt hij een kras aan over de volle lengte van 2,60 meter. Daarna zet hij een speciale breektang op het uiteinde van de snede. Een korte ruk aan de tang en de hele lengte splijt gecontroleerd over de lijn. Geen gesjouw met XXL-platen naar een stationaire machine buiten.
Stof is de vijand van de longen. Het Arbobesluit, specifiek afdeling 1 over gevaarlijke stoffen, verplicht werkgevers de blootstelling aan kwartsstof tot een minimum te beperken. Hier komt de tegelbreker om de hoek kijken als een technisch superieure oplossing. Omdat dit gereedschap het materiaal splijt in plaats van verspaant, ontstaat er geen fijnstof. De Nederlandse Arbeidsinspectie hanteert de arbeidshygiënische strategie: aanpak bij de bron heeft de absolute voorkeur boven persoonlijke beschermingsmiddelen. De handmatige tegelbreker staat daardoor hoog op de lijst van aanbevolen werkmethoden in de sectorale RI&E voor tegelzetters. Geen stofkapjes nodig. Geen stofafzuiging vereist.
Hoewel handmatige tegelbrekers niet onder de Machinerichtlijn (2006/42/EG) vallen omdat ze geen eigen aandrijving hebben, geldt wel de algemene Richtlijn Productveiligheid (2001/95/EG). Het gereedschap moet veilig zijn onder normale gebruiksomstandigheden. Ergonomie speelt hierbij een cruciale rol. De NEN-EN 1005-serie biedt richtlijnen voor fysieke belasting, wat relevant is bij de krachtoverbrenging van de hefboom. Te veel kracht zetten is een risico voor de gewrichten. Moderne machines met een hoge overbrengingsverhouding voldoen aan de noodzaak om de fysieke belasting van de vakman te beperken, zoals voorgeschreven in de Arbowetgeving over fysieke belasting.
| Aspect | Relevante Norm/Wet | Toepassing |
|---|---|---|
| Kwartsstof | Arbobesluit Artikel 4.1 | Voorkomen van blootstelling door bronbeperking. |
| Productveiligheid | Richtlijn 2001/95/EG | Algemene veiligheidseisen voor handgereedschap. |
| Fysieke belasting | Arbobesluit Artikel 5.2 | Minimaliseren van krachten op het lichaam tijdens het breken. |
Geluidsnormen zijn eveneens relevant. Waar elektrische zagen vaak de grens van 85 dB(A) overschrijden, blijft de tegelbreker ruim onder de drempelwaarden uit het Arbobesluit over lawaai. Dit maakt werken in bewoonde ruimtes zonder gehoorbescherming juridisch en praktisch mogelijk. Het is een simpel instrument met grote juridische voordelen voor de veiligheid op de bouwplaats.