De realisatie van een getaperd element start bij de exacte maatvoering van het verloop. In de staalbouw domineert het laswerk. Lijfplaten worden in een tapse vorm uit grote staalplaten gesneden, waarna de flenzen langs de schuine zijden worden aangebracht. Zo ontstaat een samengesteld profiel. Het staal volgt de kracht. Soms wordt een standaardprofiel diagonaal over de lengte doorgesneden en vervolgens omgeklapt weer aan elkaar gelast, wat resulteert in een ligger die aan één zijde aanzienlijk hoger is dan aan de andere.
Hout vereist een andere aanpak. Bij gelamineerde liggers worden lamellen van verschillende lengtes op elkaar gestapeld en onder hoge druk verlijmd. De grove trapvorm die hierdoor ontstaat, wordt daarna met CNC-gestuurde freesmachines of schaafbanken tot een vloeiende lijn bewerkt. Het is precisiewerk. Bij massieve houten kolommen vindt de versmalling vaak plaats door vierzijdige bewerking waarbij de kopmaat stapsgewijs of continu afneemt naar de voet of de top.
Beton is afhankelijk van de mal. De bekisting bepaalt de vorm. Panelen worden niet parallel maar onder een hoek geplaatst. Bij prefab elementen gebeurt dit in stalen mallen met verstelbare zijwanden. Ter plaatse gestort beton vraagt om complex stelwerk van de bekistingsplaten. Het verloop kan eenzijdig zijn, waarbij één vlak loodrecht blijft, of dubbelzijdig voor een symmetrische verjonging. Soms verspringt de maatvoering abrupt. Dit heet stapsgewijs taperen. Meestal kiest men echter voor een geleidelijke overgang voor een optimale spreiding van de mechanische spanningen in het materiaal.
Niet elke versmalling volgt hetzelfde stramien. De keuze tussen eenzijdig en tweezijdig taperen hangt vaak samen met de praktische afwerking van de rest van het gebouw. Een ligger die aan de bovenzijde kaarsrecht moet blijven om de dakplaten te dragen, maar aan de onderzijde oploopt naar de uiteinden, is een klassiek voorbeeld van eenzijdige verjonging. Het oogt asymmetrisch. Functioneel. Bij vrijstaande kolommen daarentegen voert symmetrie de boventoon; daar vindt het taperen vaak aan twee of zelfs vier zijden tegelijk plaats, waardoor het element naar de top toe letterlijk spitser wordt.
De overgang van breed naar smal kent twee smaken. Meestal vloeit de vorm. De lijn is continu. In de staalbouw wordt de lijfplaat van een ligger dan onder een flauwe hoek gesneden, wat resulteert in een strak, hellend vlak. In de betonbouw of bij eenvoudiger houtconstructies zie je echter ook stapsgewijze versmallingen. De doorsnede verspringt abrupt. Dit is minder subtiel, maar technisch soms eenvoudiger te realiseren met standaard bekistingspanelen of door het koppelen van verschillende balksecties. Het is een kwestie van esthetiek versus bouwsnelheid.
In de praktijk worden de termen taperen en verjongen vaak door elkaar gebruikt. Toch is er een nuance. Verjongen duidt vaak specifiek op de versmalling aan de uiteinden van een kolom of paal, terwijl taperen vaker wordt ingezet als de beschrijving van het gehele geometrische verloop van een ligger over de volle lengte. Men spreekt ook wel van een verlopend profiel. Bij houten masten of ronde palen wordt soms de term 'afschuinen' gebruikt, al dekt dat de lading minder goed wanneer de structurele kern van het materiaal mee verandert. In de wegenbouw duikt de term ook op, maar daar betreft het de verbreding of versmalling van rijstroken; een heel andere discipline, maar met hetzelfde meetkundige principe van een verlopend vlak.
Kijk naar de hoofddraagconstructie van een moderne distributiehal. Daar zie je het direct. De stalen liggers zijn bij de kolommen enorm hoog, soms wel meer dan een meter, om de enorme krachten op de knooppunten op te vangen. Richting het midden van de hal worden ze steeds slanker. Het staal volgt de spanning. De onderflens loopt schuin omhoog. Het bespaart tonnen aan materiaal en geeft de ruimte een technisch, bijna industrieel uiterlijk.
Een ander beeld: de gelamineerde houten spanten van een binnenzwembad. De balken overspannen de volledige breedte van het bad. Aan de wanden zijn ze dik en robuust. Naar het midden toe loopt de onderzijde in een flauwe, vloeiende boog omhoog terwijl de bovenzijde horizontaal blijft voor de dakbedekking. Dit is eenzijdig taperen. Het resultaat is een lichte, bijna zwevende constructie ondanks de enorme overspanning.
In de luxe villabouw kom je het tegen bij houten veranda's. De eikenhouten kolommen staan op een natuurstenen sokkel. Onderaan meten ze 200 bij 200 millimeter. Naar boven toe, richting de dwarsbalk, versmallen ze naar 150 millimeter. Een subtiele verjonging. Het oogt minder massief. Het zicht op de tuin blijft opener. Ook bij dakoverstekken zie je het vaak; de gordingen die buiten de gevel steken worden aan de onderzijde schuin weggezaagd. De kopmaat wordt kleiner. Het dakranddetail oogt verfijnder zonder dat de constructieve integriteit in de woning verloren gaat.
Bij infrastructuur zie je het aan de betonnen pijlers van een viaduct. Deze zijn onderaan breed voor de stabiliteit en de spreiding van de druk. Naar het dek toe worden de pijlers aan twee zijden smaller. Het beton volgt de interne krachtenlijn. Een minimalistisch silhouet dat puur op mechanica is gebaseerd. De bekisting is hierbij het sleutelstuk; de panelen staan niet parallel maar lopen onder een hoek weg, precies volgens de berekening van de constructeur.
De wet kijkt niet naar de esthetiek van een taps toelopende kolom, maar naar de restcapaciteit op het slankste punt. Constructieve veiligheid is hierbij het enige ankerpunt. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) schrijft voor dat een constructie moet voldoen aan de fundamentele eisen voor mechanische weerstand. Voor getaperde elementen betekent dit een directe koppeling met de Eurocodes. NEN-EN 1993-1-1 is leidend voor staalconstructies met een variabel traagheidsmoment. De berekening van kip en knik bij een verlopend profiel is complexer dan bij een standaardprofiel. Het traagheidsmoment verandert immers per millimeter.
Bij houtconstructies gelden specifieke regels uit de NEN-EN 1995-1-1. Getaperde liggers van gelamineerd hout zijn gevoelig voor trekspanningen loodrecht op de vezelrichting. De norm stelt strikte grenzen aan de hellingshoek van de verjonging om splijten te voorkomen. Een te steile hoek is constructief onaanvaardbaar. De vezels worden dan te rigoureus doorgesneden.
De realisatie van tapse elementen in staal valt onder de NEN-EN 1090-serie. Omdat het vaak gaat om samengestelde gelaste profielen, is de executieklasse (EXC) van groot belang voor de kwaliteitscontrole op de lassen tussen de tapse lijfplaat en de flenzen. In de betonbouw dicteert de NEN-EN 13670 de toleranties voor de bekisting. Een kleine afwijking in de hoek van het taperen kan bij hoge kolommen leiden tot een significante excentriciteit van de belasting. De constructeur moet dit in het berekeningsmodel verantwoorden. Geen nattevingerwerk. De geometrie moet exact overeenstemmen met de aannames in de sterkteberekening.
De natuur werkt niet met parallelle lijnen. Bomen vormen de blauwdruk. Onderaan breed voor de stabiliteit, naar de kruin toe slanker voor de flexibiliteit. De vroege scheepsbouw nam dit principe direct over. Masten moesten immers windvlagen opvangen zonder te knappen. Handmatig gehakt uit een enkele stam. Een ambachtelijke vorm van materiaalefficiëntie voordat het woord überhaupt bestond.
In de klassieke oudheid kreeg het versmallen een esthetische lading. De Grieken en Romeinen pasten entasis toe. Zuilen werden naar boven toe subtiel dunner. Zonder dit verloop oogt een kolom voor het menselijk oog topzwaar of zelfs hol. Het was een correctie op onze perceptie. Pure architecturale psychologie in steen gehakt.
De echte omslag kwam met de industriële revolutie. IJzer en staal deden hun intrede. Constructeurs zoals Gustave Eiffel begrepen dat extra materiaal op de verkeerde plek enkel ballast is. De mechanica werd leidend. De opkomst van de grafostatica maakte het mogelijk om buigende momenten visueel te vertalen. Tekenaars brachten krachtsverlopen in kaart. De vorm van de ligger volgde simpelweg de wiskunde. De 'visbuikligger' is daar een iconisch resultaat van; dik in het midden, slank bij de oplegging. Of andersom bij een uitkraging. Staal werd precies daar geplaatst waar de spanning het hoogst was.
In de twintigste eeuw voegde beton daar een plastische dimensie aan toe. Pioniers zoals Robert Maillart ontwierpen bruggen met verlopende betonsecties die de interne krachtenlijnen bijna letterlijk zichtbaar maakten. Het zware materiaal kreeg een onverwachte lichtheid. Vandaag de dag dicteert niet langer alleen de hand van de vakman de vorm, maar de rekenkracht van software en de precisie van CNC-gestuurde snijmachines. Taperen is geëvolueerd van een natuurlijke noodzaak naar een hoogwaardig instrument voor materiaalbesparing.