Het proces vangt aan bij de ontgraving tot op de berekende diepte, waarbij de natuurlijke bodemgesteldheid de intensiteit van de ingreep bepaalt. Vaak wordt er gewerkt met het uitwisselen van grond. Slappe, samendrukbare lagen maken plaats voor hoogwaardige vulmaterialen. Denk aan menggranulaat of uitgezeefd zand. Het aanbrengen gebeurt in lagen. Elke laag wordt afzonderlijk mechanisch verdicht met trilplaten of zware walsen tot de vereiste dichtheid is bereikt. Dit is essentieel. Zonder deze verdichting blijft de subfundering gevoelig voor nazetting.
Een andere gangbare methode is het storten van een werkvloer van schraal beton, ook wel stampbeton genoemd. Dit vormt een harde scheidingslaag. Het voorkomt dat cementwater uit de primaire fundering wegvloeit in de bodem. De dikte van deze laag varieert aanzienlijk naar gelang de belasting. Soms volstaat een dunne vlijlaag. Bij complexe bodemstructuren kan echter een metersdik pakket noodzakelijk zijn om de druk van de bovenbouw gelijkmatig naar de onderliggende zandbank te loodsen. Geen constructieve wapening aanwezig in deze fase; de focus ligt puur op drukweerstand en oppervlaktevergroting. Bij specifieke grondverbeteringstechnieken worden bindmiddelen zoals cement of kalk direct door de aanwezige grond gemengd, waardoor de bestaande bodem transformeert tot een stabiele subfundering. De overgang tussen de ongeroerde grond en de harde constructie wordt hiermee vloeiender gemaakt.
De zandkoffer is wellicht de meest bekende vorm van subfundering in de Nederlandse woningbouw. Slappe lagen zoals veen of klei worden volledig weggegraven en vervangen door kwaliteitszand. Het resultaat? Een stabiel zandpakket dat de lasten van de funderingsstroken egaal verdeelt. Soms is de belasting extreem hoog. Dan volstaat zand niet meer en grijpt men naar menggranulaat. Dit gebroken puin biedt door de hoge inwendige wrijving een superieure stabiliteit. Het korrelpakket grijpt in elkaar. Onwrikbaar.
Een andere technische variant is de werkvloer van stampbeton. Dit is een mager betonmengsel zonder wapening. Het dient een dubbel doel. Enerzijds biedt het een zuivere, droge ondergrond voor het vlechten van de wapening van de hoofdfundering. Anderzijds fungeert het als een stijve laag die puntlasten spreidt over een groter oppervlak van de onderliggende bodem. In de wegenbouw wordt een vergelijkbare laag vaak de fundatielaag genoemd, maar bij gebouwen blijft de term subfundering de norm voor alles wat zich direct onder de constructieve betonmassa bevindt.
Bodemstabilisatie vormt een categorie apart. Geen aanvoer van nieuw materiaal, maar modificatie van de aanwezige grond. Door kalk of cement door de bestaande bodem te frezen, ontstaat een chemische reactie die de draagkracht drastisch verhoogt. Dit is een in-situ oplossing. Efficiënt en vaak kosteneffectief bij grote oppervlakken.
Verwar de subfundering niet met de vlijlaag. Een vlijlaag is vaak slechts een dun laagje zand om een werkvloer vlak uit te kunnen zetten. De subfundering daarentegen heeft altijd een constructieve functie in de lastenverdeling. Ook het verschil met de 'onderbouw' is essentieel; de onderbouw betreft het deel van de constructie onder het maaiveld, inclusief wanden en vloeren, terwijl de subfundering puur de laag onder die constructie betreft. Soms worden geogrids toegepast. Deze kunststof netten versterken de subfundering door de trekkrachten in de grond op te vangen. Een hybride variant die steeds vaker voorkomt bij problematische bouwlocaties.
Stel je een bouwlocatie voor in een typisch Hollands polderlandschap. De bovenste meters bestaan uit slappe veenlagen. Onhoudbaar voor een zware betonconstructie. Hier wordt een zandkoffer toegepast als subfundering. Men graaft het veen weg tot op de vaste zandlaag. Daarna wordt schoon zand in lagen van dertig centimeter gestort en telkens mechanisch verdicht. De zandkoffer vormt nu de stabiele basis waarop de funderingsstroken van de woningen rusten.
Bij de realisatie van een zwaarbelaste bedrijfsvloer in een distributiecentrum zie je vaak een andere aanpak. De druk van de stellingen is enorm. Een laag stampbeton fungeert hier als subfundering. Dit magere mengsel van cement en grind wordt direct op het zandpakket gestort. Het resultaat is een zuivere werkvloer. Het voorkomt bovendien dat de constructieve wapening van de uiteindelijke vloer in de modder wegzakt tijdens het vlechten.
In de wegenbouw of bij grote parkeerterreinen op kleigrond wordt vaak gekozen voor bodemstabilisatie. Een frees mengt kalk of cement door de bestaande, weke grond. De chemische reactie die volgt, transformeert de klei in een harde, steenachtige laag. Geen afvoer van grond nodig. Kostenbesparend en uiterst effectief als subfundering voor de funderingslaag van de verharding.
Soms is de ondergrond zo heterogeen dat zelfs een dikke laag menggranulaat niet volstaat om zettingen te voorkomen. In die situatie wordt een geogrid in de subfundering opgenomen. Dit kunststof netwerk houdt de granulaten bij elkaar en verdeelt de trekkrachten over een groter oppervlak. Denk aan een oprit voor zwaar vrachtverkeer op een drassig industrieterrein. Het rooster voorkomt spoorvorming in de ondergrond.
Veiligheid is de absolute ondergrens. In het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) zijn de fundamentele eisen vastgelegd die bepalen dat een constructie onder alle voorziene belastingen stabiel moet blijven. De subfundering fungeert hierbij als een essentiële schakel in de keten van de constructieve veiligheid. Zonder deugdelijke ondergrond bezwijkt de bovenbouw. NEN-EN 1997, beter bekend als Eurocode 7, vormt de technische leidraad voor het geotechnisch ontwerp. Deze norm stelt strikte kaders voor het berekenen van de draagkracht en het voorspellen van zettingen bij funderingen op staal en grondverbeteringen. De bodem liegt nooit, maar de berekeningen moeten kloppen.
De nationale bijlage NEN 9997-1 vult deze Europese regels aan met specifieke parameters voor de vaak complexe, slappe Nederlandse bodemlagen. Het is geen vrijblijvend advies. Bij de uitvoering van een zandkoffer of een stabilisatielaag wordt vaak gerefereerd aan de RAW-bepalingen, zeker binnen de civiele techniek. Deze bepalingen stellen harde eisen aan de korrelverdeling van granulaten en de vereiste verdichtingsgraad. Vaak is een proctordichtheid van 95% tot 98% de norm om toekomstige klink tot een minimum te beperken. Toezichthouders controleren hierop met plaatdrukproeven of sonderingen direct op de afgewerkte subfundering. Wetgeving dicteert het resultaat; de normering waarborgt de weg daar naartoe.
De geschiedenis van de subfundering voert terug naar de Romeinse wegenbouw. Hun statumen, een funderingslaag van vuistdikke stenen in kalkmortel, diende als de eerste bewuste drukverdeler voor zware lasten. In de Nederlandse bouwtraditie bleef het eeuwenlang bij improvisatie. Men bouwde op stabiele zandruggen of dreef houten palen de modder in, maar een echte constructieve tussenlaag ontbrak vaak. Pas met de grootschalige introductie van beton in de late negentiende eeuw werd de subfundering een technisch vereiste. De noodzaak voor een zuivere werkvloer werd evident. Zonder die harde scheidingslaag vloeide het cementwater weg in de ondergrond. De constructie verzwakte al voor de uitharding. Een ramp voor de kwaliteit.
Tijdens de wederopbouw na 1945 dwong de enorme woningnood bouwers naar minder gunstige locaties met slappe bodemlagen. De techniek van de zandkoffer werd in deze periode verfijnd en gestandaardiseerd. Het volledig uitgraven van veenlagen en het gecontroleerd aanbrengen van mechanisch verdichte zandlagen werd de norm voor de woningbouw op staal. In de jaren zeventig volgde een technologische sprong door de introductie van geosynthetica. Geogrids boden een antwoord op locaties waar massa alleen niet langer volstond om zettingen te beheersen. De focus verschoof van het passief toevoegen van materiaal naar het actief verbeteren van de bodemstructuur. Tegenwoordig domineert de trend naar in-situ stabilisatie. Minder grondverzet. Meer chemische precisie door het mengen van kalk en cement direct in de bestaande bodem. De subfundering is geëvolueerd van een simpele laag puin naar een complex, berekend onderdeel van het geotechnisch ontwerp.