Niet elke strook bebouwing is direct strokenbebouwing in de klassieke zin; nee, er bestaan subtiele, maar cruciale verschillen. Men moet vooral onderscheid maken tussen de open strokenbebouwing, die we zo goed kennen uit de wederopbouwperiodes, en andere, vaak dichtere of anders georganiseerde structuren. De échte strokenbebouwing kenmerkt zich door haar autonome, parallelle ligging met veelal royale openbare ruimtes, voornamelijk groen, ertussen. De gebouwen staan 'vrij' in het groen, ja, dat is het beeld. Dit is de archetypische vorm die stedenbouwkundigen bedachten voor een optimale bezonning en ventilatie, een gezond leefklimaat.
Toch, in de loop der tijd, met de steeds grotere vraag naar stedelijke verdichting, zien we ook compactere varianten ontstaan. Daar blijft het principe van parallelle stroken intact, maar de afstand tussen de gebouwen is merkbaar kleiner. Minder 'groenruimte', meer verharding of kleinere, efficiënter ingerichte buitenruimtes. Het gaat dan meer om het organiseren van functies langs een lijn dan om het creëren van een parkachtige omgeving.
Waar de verwarring vaak ontstaat, dat is bij begrippen als 'lintbebouwing' en 'blokbebouwing'. Luister goed: Lintbebouwing, dat is heel wat anders. Dat betreft een langgerekte bebouwingsvorm die zich voornamelijk langs een doorgaande weg, een dijk of kanaal uitstrekt, vaak organisch gegroeid en niet zelden met een gevarieerde bebouwing. Geen parallelle structuren die een groter gebied beslaan, nee, gewoon 'aan het lint'. En dan blokbebouwing; dat zijn gebouwen die samen een gesloten of halfopen bouwblok vormen, met een binnenhof of binnentuin. Hoewel een gebouw binnen strokenbebouwing zelf een 'blok' kan zijn, richt strokenbebouwing zich op de ruimtelijke ordening van meerdere parallelle volumes in een open setting, niet op de afsluiting van een binnenterrein.
Stel je eens voor, je fietst door een typische naoorlogse woonwijk. Denk aan delen van Amsterdam Buitenveldert, de Utrechtse wijk Overvecht, of de Rotterdamse wijk Pendrecht. Wat valt je op? Lange rijen portiekflats, vaak vier of vijf bouwlagen hoog, staan keurig parallel aan elkaar. Tussen die gebouwen liggen brede groenstroken, soms een speelplek, soms een wandelpad. De gevels zijn identiek, de balkons veelal aan één zijde, optimaal gericht op de zon. Duidelijker kan het haast niet: dit is strokenbebouwing in zijn puurste vorm.
Een ander scenario: je wandelt door een nieuwbouwwijk waar men de openbare ruimte zo optimaal mogelijk wilde benutten. Je ziet daar woningen, geen flats dit keer, maar eengezinswoningen, ook in lange stroken gebouwd. Vaak twee onder één kap, of rijtjes van vier tot zes. Wederom, ze staan parallel, met de tuinen consequent aan één zijde, de openbare weg aan de andere, en daartussen telkens een strook parkeerplaatsen of collectief groen. De efficiëntie en de oriëntatie op de zon waren hier de leidraad. Je ziet hier hoe het principe van strokenbebouwing wordt toegepast om een heldere, functionele woonomgeving te creëren.
De wortels van strokenbebouwing liggen diep verankerd in de vroege 20e-eeuwse stedenbouwkundige idealen, met name die van het functionalisme en het zogenaamde Nieuwe Bouwen. Men zocht naar radicaal nieuwe oplossingen voor de ongezonde, dichtbebouwde binnensteden, vol met gesloten bouwblokken en vaak nauwe, donkere stegen. De opkomst van de industriële samenleving vroeg om efficiëntie, hygiëne, en bovenal, licht, lucht en ruimte voor iedereen.
Het gedachtegoed van de Congrès Internationaux d'Architecture Moderne (CIAM), en dan specifiek het Charter van Athene uit 1933, gaf een krachtige impuls aan dit concept. Zij propageerden het scheiden van stedelijke functies – wonen, werken, recreatie, verkeer – en stelden voor dat woningen geordend moesten worden in parallelle stroken, georiënteerd op de zon. Dit garandeerde optimale bezonning en natuurlijke ventilatie voor elke woning. Het was een utopisch, maar tegelijkertijd zeer praktisch gericht, antwoord op de woningnood en de stedelijke vraagstukken van die tijd. Massa huisvesting, snel op te zetten.
Na de Tweede Wereldoorlog kwam het concept van strokenbebouwing in Nederland, net als in grote delen van Europa, tot volle wasdom. De enorme behoefte aan snelle en grootschalige woningbouw, gecombineerd met de wens een gezonder leefklimaat te creëren, maakte de methodiek uiterst aantrekkelijk. Efficiëntie in bouwproces en rationaliteit in stedenbouwkundig ontwerp werden de leidraad. Hele nieuwe wijken ontstonden op basis van dit principe. In de decennia daarna, zo vanaf de jaren zeventig, kwamen er echter ook kritische geluiden. De uniformiteit, de anonimiteit en soms de matige kwaliteit van de openbare ruimte tussen de stroken leidden tot een herbezinning op de stedenbouwkundige principes. Maar de invloed van strokenbebouwing op de naoorlogse stadsgezichten, die is onmiskenbaar en permanent.