Het proces vangt aan bij de nauwkeurige maatvoering op de bouwplaats of binnen de fabrieksomgeving. Eerst worden de contouren uitgezet. Geen millimeter speling. De montage van de verschillende bekistingsdelen volgt, waarbij zijwanden en kopschotten de definitieve geometrie van het element dicteren. Fixatie is hierbij de kritieke factor. Terwijl de vloeibare specie met aanzienlijke kracht tegen de wanden drukt, houden robuuste bekistingsklemmen en zware stempels het geheel op de millimeter nauwkeurig op zijn plek zonder dat er ook maar iets verschuift of vervormt. Vaak brengt men vooraf een dunne film lossingsmiddel aan op de binnenzijde van de mal.
Positioneren. Stellen. Controleren. Zodra de mal volledig gesloten en geborgd is, start het vullen met de mortel of het beton. De vloeibare massa vult de holte. Om luchtinsluitingen te voorkomen en een optimale verdichting te realiseren, wordt de specie meestal mechanisch getrild, waardoor de massa zich zet tegen elk detail van de malwand. Na het bereiken van voldoende aanvangssterkte vindt de ontkisting plaats. De mal wordt voorzichtig losgewrongen van de inmiddels verharde constructie. Bij verloren speciemallen vervalt deze demontage; zij blijven inherent onderdeel van het constructieve geheel. Bij tijdelijke systemen is directe reiniging na gebruik noodzakelijk. Restmortel mag absoluut niet uitharden op de contactoppervlakken, aangezien dit de precisie bij een volgende inzet onherroepelijk aantast.
Materiaal bepaalt de levensduur. Terwijl de traditionele houten speciemal, vaak ambachtelijk getimmerd uit vellingdelen of multiplex, nog steeds zijn waarde bewijst bij unieke vormen en kleinschalige renovatieprojecten, domineren stalen systeemkisten de moderne woningbouw. Staal is onverbiddelijk. Het is maatvast, zwaar en nagenoeg onverwoestbaar bij repetitief gebruik. Voor projecten waar snelheid telt, zijn deze modulaire systemen de standaard. Koppelen, storten, ontkisten. En weer door.
Soms blijft de mal achter in het bouwwerk. We spreken dan over een verloren speciemal. Geen demontage. Geen reiniging. Denk aan EPS-funderingsbekistingen die direct dienen als isolatiemateriaal of holle bouwstenen die na het vullen een constructieve eenheid vormen met de betonkern. De mal transformeert hier van tijdelijk hulpmiddel naar een permanent onderdeel van de gebouwschil. Efficiëntie in optima forma.
Hoewel de termen speciemal en bekisting in de praktijk door elkaar lopen, is er een nuance met de term matrijs. Een matrijs suggereert vaak een hogere graad van verfijning. Dit begrip hoor je vaker in de prefab industrie voor sierelementen of complexe geveldelen. In de ruwbouw praten we over de kist. Kort en krachtig. Of het nu gaat om een systeemkist voor een tunnelgietbouw of een eenvoudige houten randbekisting voor een werkvloer, de functie blijft identiek: vorm geven aan het vormeloze.
Timmerwerk op de bouwplaats. Voor een afwijkende betonkolom in een kantoorpand schroeft de bekistingstimmerman platen van dik betonmultiplex aan elkaar, waarbij hij elke naad nauwkeurig afdicht om lekkage van cementwater te voorkomen. De mal moet de enorme druk van drie meter vloeibaar beton weerstaan. Robuuste schoren houden de boel loodrecht. Zodra de kolom voldoende sterkte heeft, wordt de mal gedemonteerd voor gebruik op de volgende verdieping.
EPS-funderingskisten in een natte bouwput. Dit is een klassiek voorbeeld van een verloren speciemal. De vederlichte blokken worden als een legopuzzel in de ontgraving gezet, waarna de betonmixer de holle ruimte vult met de grijze massa. Geen ontkisting nodig. De mal transformeert direct van vormgever naar een isolatielaag die de woning beschermt tegen optrekkende kou.
In de prefab-industrie vind je stalen matrijzen voor sierelementen. Hier telt de textuur. De binnenzijde van de mal is soms bekleed met een flexibele rubberen structuurmat om het beton het uiterlijk van ruw hout of natuursteen te geven. Precisie is hier heilig. Een afwijking van een enkele millimeter in de mal betekent onherroepelijk afkeur van de hele partij gevelonderdelen.
Borging is alles. De wetgever stelt via het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) strikte kaders voor de constructieve veiligheid tijdens de uitvoeringsfase, waarbij de tijdelijke hulpconstructie, de speciemal dus, moet kunnen rekenen op voldoende stabiliteit om bezwijken te voorkomen. Geen risico's. Geen geklungel met zwakke stempels. Voor de feitelijke uitvoering van betonconstructies is de norm NEN-EN 13670 de leidraad; hierin zijn de technische eisen vastgelegd voor de stijfheid van de bekisting en de toelaatbare vervormingen onder de enorme hydrostatische druk van vloeibare mortel.
Veiligheid op de bouwplaats valt onverbiddelijk onder de Arbowet. Het Arbeidsomstandighedenbesluit stelt specifieke regels voor het monteren, belasten en weer veilig demonteren van bekistingssystemen. Valgevaar moet worden voorkomen. Wanneer een speciemal wordt ingezet voor beton met esthetische eisen, komt de CUR-Aanbeveling 100 in beeld. Deze richtlijn classificeert de kwaliteit van het betonwerk en dicteert daarmee indirect de eisen aan de malwand, de naden en de gebruikte lossingsmiddelen om aan de gewenste esthetische klasse te voldoen. De regels zijn helder. Wie zich er niet aan houdt, riskeert niet alleen een minderwaardig product maar ook gevaarlijke situaties op de werkvloer.
Houten planken die Romeins beton in toom hielden. Dat was het prille begin van de speciemal. Eeuwenlang bleef de techniek steken in ambachtelijk timmerwerk voor funderingen en muren. Tot de negentiende eeuw. De heruitvinding van beton als constructiemateriaal dwong tot technische innovatie. Er ontstond een acute behoefte aan maatvastheid en gladde oppervlakken. Timmerlieden maakten plaats voor systeemontwikkelaars. In de jaren twintig van de vorige eeuw kwamen de eerste stalen bekistingssystemen op de markt. Kostbare investeringen die zichzelf alleen terugverdienden bij herhaald gebruik op grote schaal.
De echte versnelling vond plaats na 1945. De woningnood was enorm. Snelheid werd de belangrijkste drijfveer op de bouwplaats. Dit leidde tot de introductie van modulaire systemen en de tunnelgietbouw. De speciemal veranderde van een wegwerpproduct in een industrieel precisie-instrument dat jarenlang meegaat. Inmiddels is de techniek verder geëvolueerd met de opkomst van verloren bekistingen. EPS-systemen die na het storten niet meer worden verwijderd maar dienen als cruciale isolatielaag. Van tijdelijk hulpmiddel naar permanent onderdeel van de constructieve schil. Efficiëntie als hoogste goed.