De geometrie van de schroefdraad bepaalt de methode van afdichting. In de Europese installatietechniek domineert de BSP-draad (British Standard Pipe), ook wel Whitworth-draad genoemd. Hierbij maken we onderscheid tussen de G-draad en de R-draad. De G-draad is cilindrisch. De diameter blijft over de gehele lengte gelijk. Afdichting vindt hierbij nooit plaats in de draad zelf, maar altijd via een vlakke afdichting zoals een fiberring of een rubberen O-ring tussen de vlakke borsten van de koppeling.
De R-draad is conisch. Hij loopt taps toe. Naarmate de koppeling verder wordt aangedraaid, wordt de passing nauwer. De flanken persen zich in elkaar. Hier is een afdichtmiddel zoals PTFE-tape of hennep noodzakelijk om de microscopische ruimtes te vullen. In de industrie kom je ook de Amerikaanse NPT-draad (National Pipe Thread) tegen. Deze is eveneens conisch, maar heeft een flankhoek van 60 graden in plaats van de 55 graden bij BSP. Ze zijn niet uitwisselbaar. Forceer dit nooit; de draadgangen vernielen elkaar direct.
Schroefdraadkoppelingen kennen talloze gedaanten, elk met een eigen functiebenaming in het veld. Een sok of mof is de meest basale vorm: een bus met inwendige draad aan beide zijden. De nippel vormt de tegenhanger met uitwendige draad. Voor de overgang tussen verschillende diameters gebruikt men een verloopnippel of verloopsok.
Een cruciale variant is de driedelige koppeling, in de volksmond vaak een 'union' genoemd. Deze bestaat uit twee staartstukken en een wartelmoer. Het grote voordeel? Je kunt een leidingsectie demonteren zonder de aangrenzende buizen te hoeven draaien. Onmisbaar bij pompen en appendages. Verder onderscheiden we:
Materialen variëren van messing en verzinkt staal tot roestvast staal (RVS 316) voor corrosieve omgevingen. Kunststof varianten van PVC of polypropyleen zie je veel in de beregening of zwembadtechniek. Let op de chemische bestendigheid. Messing ontzinkt in agressief water. RVS kan vreten bij montage; gebruik daarvoor altijd een speciaal montagevet.
Denk aan de montage van een thermostatische douchemengkraan. De installateur gebruikt twee S-koppelingen om het verschil in hartafstand tussen de muurplaten en de kraan te overbruggen. Hier zie je de schroefdraadkoppeling in actie; door het conische verloop en de juiste hoeveelheid afdichtingstape blijft de verbinding in de muur lekvrij, zelfs bij wisselende watertemperaturen.
In een CV-ruimte kom je de 'union' of driedelige koppeling vaak tegen bij de circulatiepomp. De pomp zit geklemd tussen twee koppelingen met grote wartelmoeren. Moet de pomp vervangen worden? Draai de wartels los. De leidingen blijven op hun plek. Geen gezaag, geen nieuw soldeerwerk. Slechts twee platte rubberen ringen vervangen en de boel weer vastdraaien.
Buiten bij de gevelkraan. Een messing slangpilaar met uitwendige draad wordt in de kraan gedraaid. Een eenvoudige, functionele verbinding voor de tuinslang. Vaak uitgevoerd met een rubberen inlegrubbertje in de slangkoppeling voor een snelle, handvaste montage zonder gereedschap. In de werkplaats zie je weer andere varianten. Persluchtgereedschap maakt gebruik van snelkoppelingen met schroefdraad die constant trillingen moeten weerstaan. Daar borgt een drupje vloeibare schroefdraadborging dat de koppeling niet langzaam losloopt door de vibraties van de slagmoersleutel.
Een gasfornuis aansluiten. Een specialistische klus waarbij de schroefdraadkoppeling cruciaal is voor de veiligheid. De gele teflontape verraadt de toepassing voor gas. Een paar slagen om de draadrichting mee, stevig aandraaien, en daarna de onvermijdelijke controle met zeepsop. Geen bellen? Dan is de passing perfect.
Veiligheid regeert. In de Nederlandse bouw- en installatietechniek vormt het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) het juridische fundament waaraan elke schroefdraadkoppeling indirect moet voldoen. De wet eist namelijk gas- en vloeistofdichtheid om de volksgezondheid en veiligheid te waarborgen. Voor de feitelijke uitvoering grijpt de vakman terug op specifieke NEN-normen. NEN 1078 is de leidraad voor gasinstallaties, waarbij schroefdraadverbindingen tot een bepaalde diameter zijn toegestaan, mits uitgevoerd met de juiste afdichtingsmiddelen voorzien van het Gastec QA-keurmerk. Gele tape is hier geen suggestie, maar een voorschrift.
Brandveiligheid speelt een rol bij de materiaalkeuze. Kunststof koppelingen in schachten? Vaak verboden of aan strikte eisen gebonden. Metalen koppelingen hebben een hogere thermische stabiliteit. Bij industriële toepassingen onder hoge druk moet de installateur bovendien rekening houden met de Richtlijn Drukapparatuur (PED). Elke koppeling moet daar aantoonbaar geschikt zijn voor de optredende werkdruk. Een verkeerde keuze is niet alleen technisch falen, maar ook juridisch verwijtbaar handelen. Controleer altijd de werkdruk (PN-waarde) op de koppeling zelf.
De standaardisatie van de schroefdraadkoppeling was geen luxe, maar bittere noodzaak. Tot diep in de negentiende eeuw fabriceerde elke smid of machinefabriek een eigen profiel. Een koppeling uit de ene regio paste simpelweg nooit op de buis uit een andere stad. Chaos regeerde. Joseph Whitworth bracht in 1841 de ommekeer. Met de introductie van de British Standard Whitworth legde hij de basis voor de flankhoek van 55 graden. Deze geometrie herkennen we vandaag nog steeds in de BSP-draad. De industriële revolutie eiste namelijk uitwisselbaarheid voor complexe stoominstallaties en de eerste stedelijke gasnetten.
In de Nederlandse bouwsector nam de schroefdraadkoppeling een vlucht bij de transitie van loden leidingen naar staal en gietijzer. Draadsnijden op de bouwplaats werd een kernvaardigheid. Zware, handmatige draadsnij-ijzers met ratelmechanismen waren decennialang de standaard. Pas met de opkomst van centrale verwarming in de twintigste eeuw verschoof de focus naar lichtere materialen zoals messing en roestvast staal. De introductie van PTFE-tape in de jaren zestig markeerde een technisch kantelpunt. Het verving voor veel fijnere installaties de traditionele combinatie van hennep en fitterskit. Hoewel moderne perstechnieken de primaire leidingsystemen hebben overgenomen, blijft de schroefdraadkoppeling de onbetwiste standaard voor het aansluiten van appendages en vervangbare componenten.
Gathering.tweakers | Ssmalloys | Nl.electrical-terminalblock | Civilsecurity | Civilprotection | Btr