De fundering komt eerst. Men stort een massieve kern van opus caementicium binnen een houten bekisting, een techniek die voor de noodzakelijke stabiliteit zorgt op de vaak variabele bodem van de Romeinse fora. Dit platform vormt het podium. De buitenzijde wordt bekleed met natuursteen. Terwijl de cellawanden verrijzen, richt men de zuilen op. Trommels worden gestapeld. Met behulp van tredmolens en zware katrolsystemen positioneert men de kapitelen exact op de juiste hoogte.
De architraaf verbindt de zuilen. Deze horizontale ligger draagt de belasting van het dak naar de onderliggende structuur. Voor de kapconstructie gebruikt men zware eikenhouten spanten. Die overspannen de diepe portiek zonder tussensteunpunten. Dakdekkers plaatsen vervolgens de karakteristieke keramische pannen in een overlappend patroon. De afwerking van de ornamenten gebeurt vaak ter plekke. Beeldhouwers bewerken de kroonlijsten terwijl het bouwwerk nog in de steigers staat. Alles leidt naar die ene trap. Een dwingende looprichting. Zo ontstaat de monumentale overgang van de stad naar de tempel.
De Romeinse architectuur kende een strikte hiërarchie in vormgeving, maar binnen die kaders ontstonden diverse varianten die inspeelden op de beschikbare ruimte en het beoogde prestige. De pseudoperipteros is een typisch Romeinse vinding. Hierbij lijken de zuilen rondom het gebouw te lopen, maar zijn ze in werkelijkheid als halve zuilen in de muren van de cella geïntegreerd. Slimme constructie. Het creëerde een monumentale aanblik zonder de interne ruimte van de cella op te offeren voor een open omgang. In contrast hiermee staat de peripteros, waarbij de zuilenrij volledig vrijstaat van de wanden, een vorm die sterker leunt op de Griekse traditie maar door de massieve onderbouw zijn Romeinse karakter behoudt.
Soms week men volledig af van het rechthoekige grondplan. De tholos of ronde tempel, zoals de beroemde Tempel van Vesta op het Forum Romanum, herinnert aan oeroude Italische hutvormen. Deze cirkelvormige structuren vereisten een complexe dakconstructie en boden een 360-graden perspectief, hoewel de hoofdingang vaak nog steeds expliciet gemarkeerd bleef. Kleine kapellen of heiligdommen worden ook wel aangeduid als een sacellum of een aedicula, waarbij de grens tussen een zelfstandig bouwwerk en een architectonisch ornament in een groter complex soms vervaagt. Een niche met twee zuiltjes. Klein maar betekenisvol.
Terminologisch is er een subtiel onderscheid. Waar wij nu simpelweg 'tempel' zeggen, gebruikten de Romeinen vaak aedes voor het fysieke gebouw zelf. De term templum sloeg strikt genomen op de gewijde ruimte, de door de augur afgebakende zone, die niet eens altijd een gebouw hoefde te bevatten. Een fanum was dan weer een algemener woord voor een heiligdom, vaak toegepast op locaties met een oudere, lokale traditie die later door de Romeinen werd geformaliseerd en in steen werd uitgevoerd. Variatie in naamgeving weerspiegelt de complexe religieuze werkelijkheid.
Stel je voor dat je op het Forum Boarium in Rome staat voor de Tempel van Portunus. Dit is een schoolvoorbeeld van de pseudoperipteros. De voorzijde oogt luchtig met een open portiek en vrijstaande zuilen, maar zodra je langs de zijkant loopt, zie je een architectonische transformatie. De zuilen versmelten daar met de muur. Het zijn halve zuilen. Een constructieve hybride die de illusie van een Griekse tempel handhaaft terwijl de binnenruimte, de cella, maximaal wordt benut voor religieuze rituelen. Slimme ruimte-optimalisatie in een drukke stad.
Kijk je naar een archeologische opgraving, dan vertelt de fundering vaak het hele verhaal. Zelfs als alle muren zijn verdwenen. Bij een Romeinse tempel zie je aan de massieve kern van opus caementicium direct waar de voorkant lag. De asymmetrie in de funderingsresten verraadt de positie van de monumentale trap. Waar een Grieks heiligdom een trappartij rondom heeft, zie je hier een dwingende focus op één zijde. Een stenen regie van de looprichting.
In de Maison Carrée in Nîmes ervaar je de omslotenheid van de cella. Geen vensters. Het licht valt enkel binnen via de enorme bronzen deuren wanneer deze geopend zijn. De dikke muren, opgebouwd uit een vulling van breuksteen tussen twee lagen strak gehouwen natuursteen, isoleren de ruimte van het stadslawaai. Je staat niet in een open paviljoen. Het is een stenen kluis voor het godenbeeld. De overgang van de zonovergoten portiek naar de koele, schemerige cella markeert de grens tussen het publieke leven en het sacrale domein.
De juridische kaders rondom Romeinse tempels zijn tweeledig: de antieke ontwerpregels en de moderne monumentenzorg. Vitruvius was de norm. Zijn De Architectura dicteerde de canon voor de eustylos of de pyknostylos, waarbij de tussenruimte tussen zuilen tot op de centimeter was gedefinieerd om de structurele integriteit en esthetiek te waarborgen. Architectuur was een discipline van wetmatigheden. Afwijken betekende falen.
In de huidige praktijk vallen restanten onder de Erfgoedwet. Elke fysieke ingreep aan een tempelruïne vereist een omgevingsvergunning voor monumenten. Men kijkt hierbij naar de cultuurhistorische waarde. Restauraties op internationaal niveau volgen vaak de richtlijnen van het Handvest van Venetië uit 1964. Dit verdrag stelt dat reconstructies alleen toegestaan zijn als ze gebaseerd zijn op absolute bewijslast en niet op gissingen. Het voorkomt dat historische sites pretparken worden. Bij archeologische opgravingen van tempelfundamenten is de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA) leidend voor de methodiek en documentatie. Geen willekeur bij het graven. Alles moet vastliggen voor de toekomst.
De Romeinse tempel is geen plotselinge uitvinding. Het is een hybride. De vroegste structuren in Rome leunden zwaar op de Etruskische traditie. Houten kolommen. Terracotta decoraties. Een diepe voorhal. Dit was de basis. Terwijl de Romeinse macht groeide, veranderde het materiaalgebruik fundamenteel. De overgang van vergankelijke materialen naar massief natuursteen zoals tufsteen en travertijn markeerde het einde van de archaïsche periode.
In de tweede eeuw voor Christus sijpelde de Griekse invloed door. De orders werden verfijnd. Marmer deed zijn intrede. Maar de Romeinen kopieerden niet blindelings; ze innoveerden met opus caementicium. Dit Romeinse beton veranderde alles. Het stelde architecten in staat om massieve, onverwoestbare podia te storten die de enorme druk van de steeds groter wordende cellawanden konden weerstaan. De constructie werd een interne kern van beton, bekleed met een schil van kostbaar gesteente. Een efficiënte bouwmethode die snelheid combineerde met monumentale uitstraling.
Onder keizer Augustus bereikte de tempelbouw een technisch en esthetisch hoogtepunt. Hij trof een stad van baksteen aan en liet er een van marmer achter. De standaardisatie van de Korinthische orde werd de norm voor het hele rijk. In de noordelijke provincies evolueerde het concept echter door naar het Gallo-Romeinse fanum. Hier werden de klassieke verhoudingen aangepast aan lokale behoeften. Een centrale cella met een lagere galerij eromheen. Geen kopie van de tempels in Rome, maar een constructieve aanpassing aan de lokale rituelen en beschikbare bouwmaterialen.
Joostdevree | Nl.wikipedia | Wikikids | Kennis.cultureelerfgoed | Wikiwand | Scholieren | Kunstgeschiedenis.jouwweb