Het proces vangt aan bij de mechanische voorbereiding van de ondergrond. Men verwijdert loszittende delen en legt de gecorrodeerde wapening bloot tot er weer sprake is van een gezonde, hechtende basis. Vaak hakt men tot enkele centimeters achter de wapeningsstaven door. Dit garandeert een volledige omsluiting van het staal. Het oppervlak wordt opgeruwd. Reinigen is essentieel. Stof, olie en losse gruisdeeltjes moeten wijken voor een optimale binding.
Afhankelijk van de omvang en de positie van de schade wordt de mortel handmatig of via spuittechnieken aangebracht. Bij verticale vlakken of plafonds is de standvastigheid van het materiaal bepalend voor de maximaal aan te brengen laagdikte. Nat-in-nat verwerking is de standaard bij meerlaagse opbouw; dit voorkomt delaminatie tussen de verschillende fases. Voor reparaties aan vloervelden of binnen bekistingen gebruikt men vaak gietbare mortels die door hun vloeigedrag zelfverdichtend werken en alle holruimtes vullen. Na het aanbrengen wordt het oppervlak gesloten en vlakgetrokken. Een zorgvuldige nabehandeling volgt direct. Dit voorkomt dat het aanmaakwater te snel verdampt. Zonder deze controle op de hydratatie loopt men het risico op krimpscheuren en een verlaagde druksterkte van het herstelde deel.
Niet elk gat in het beton vraagt om dezelfde vulling. De Europese norm EN 1504-3 verdeelt reparatiemortels in vier klassen, van R1 tot en met R4, waarbij het onderscheid vooral ligt in de druksterkte en de elasticiteitsmodulus. Voor niet-constructieve ingrepen, zoals het wegwerken van esthetische grindnesten of kleine beschadigingen, volstaan mortels uit klasse R1 en R2. Deze zijn vaak lichter en gemakkelijker verwerkbaar. Voor het zware werk, de echte constructieve herstellingen aan bruggen, parkeerdekken of balkons, is klasse R4 de standaard. Deze mortels hebben een druksterkte van minimaal 45 MPa en een hoge stijfheid. R3-mortels zitten daar tussenin. Ze zijn constructief inzetbaar maar voor minder zwaar belaste onderdelen. Het is essentieel: kies de klasse die past bij de functie van het moederbeton.
De samenstelling bepaalt de prestatie. De meest gangbare variant is PCC (Polymer Cement Concrete), een met kunsthars gemodificeerde cementmortel. Het polymeergehalte zorgt voor een superieure hechting en een verhoogde treksterkte, wat cruciaal is om de spanningen tussen oud en nieuw beton op te vangen. Voor extreme omstandigheden bestaat er PC (Polymer Concrete). Dit is een mortel op basis van zuivere kunsthars, zoals epoxy of polyurethaan, zonder cement. PC-mortels zijn nagenoeg waterdicht en chemisch resistent. Ze harden razendsnel uit. Dan is er nog SPCC. Dit staat voor Sprayable Polymer Cement Concrete. Het is specifiek geformuleerd voor droge of natte spuitprocessen bij grootschalige infrastructuurprojecten.
Reparatiebeton wordt in de volksmond vaak verward met gietmortel of egalisatiemortel. Een cruciale nuance ontbreekt dan vaak. Gietmortel is vloeibaar en bedoeld voor horizontale toepassingen of het aangieten van ankers, terwijl reparatiebeton vaak 'standvast' moet zijn. Het moet immers blijven hangen aan een plafond zonder naar beneden te kletteren. Egalisatiemortel is louter cosmetisch. Het mist de constructieve eigenschappen om betonrot effectief te stoppen of de wapening te beschermen. Let ook op het verschil met ondersabelingsmortel; die is bedoeld voor krachtoverdracht onder staalconstructies en niet voor het herstellen van afgebroken betonhoeken. Terminologie luistert nauw in de betonpathologie.
Een flatgalerij uit de jaren zeventig. Kijk naar de onderzijde van de betonplaten. Je ziet grijze vlekken en soms steekt er een bruin, verroest stuk ijzer uit de constructie. Dit is het klassieke domein voor reparatiebeton. De betonhersteller hakt het aangetaste deel weg en brengt een standvaste mortel aan. Het materiaal blijft tegen het plafond plakken zonder uit te zakken. Een naadloze overgang tussen oud en nieuw.
In een distributiecentrum rijden dag en nacht zware heftrucks over de betonvloer. Bij de dilatatievoegen zijn stukken beton afgebroken door de constante trillingen en wiellast. Gevaarlijk voor de chauffeurs. Hier gebruik je een gietbare, krimpvrije reparatiemortel uit de R4-klasse. Het vloeit in de gaten en hardt extreem snel uit. De volgende ochtend is de vloer weer volledig belastbaar. Geen gestuiter meer.
Denk aan een viaduct over de snelweg. Door jarenlange blootstelling aan strooizouten is de betondekking van de pijlers aangetast. Hier gaat het om grote oppervlakken. Men kiest dan vaak voor SPCC, de spuitbare variant. Met een spuitlans wordt de mortel onder hoge druk tegen de pijler aangebracht. Het vormt direct een dichte, beschermende schil om de wapening heen. Snelheid is hierbij cruciaal om de verkeershinder te beperken.
Niet elk defect is constructief bedreigend. Tijdens het ontkisten van een nieuwe prefab wand is er een hoekje afgebroken. Een lelijk gezicht op een verder strakke gevel. Een fijne reparatiemortel (klasse R1 of R2) biedt uitkomst. De vakman modelleert de hoek handmatig terug. Na droging en een lichte schuurbon is de schade onzichtbaar geworden. Functioneel onbeduidend, maar visueel essentieel.
NEN-EN 1504 vormt het dwingende kader. Deze Europese normenserie regelt alles rondom de bescherming en het herstel van betonconstructies. Het gaat verder dan alleen de materiaaleigenschappen van de mortel. De norm beschrijft specifieke principes voor herstel, zoals het beheersen van de corrosie van de wapening. In Nederland vertaalt het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) dit naar een algemene zorgplicht voor de constructieve veiligheid. Gebouweigenaren zijn verantwoordelijk. Zij moeten aantonen dat uitgevoerde reparaties voldoen aan de geldende prestatie-eisen om de levensduur van het bouwwerk te garanderen.
Certificering biedt hier houvast. De BRL 2812 is de nationale beoordelingsrichtlijn voor het KOMO-procescertificaat voor betonreparatiebedrijven. Bedrijven met dit certificaat werken volgens vastgelegde protocollen. Dit borgt de kwaliteit. CUR-Aanbeveling 118 vult dit aan met technische richtlijnen voor specialistische instandhouding van beton. Het is geen wet, maar wel de erkende stand der techniek. Wie hiervan afwijkt, moet van goeden huize komen bij een juridisch geschil over constructief falen.
Het begon met simpel zand en cement. Vaak niet meer dan een esthetische pleister op een houten been. De hechting was matig en de krimp juist enorm, waardoor reparaties binnen een paar jaar weer loslieten en de wapening eronder alleen maar harder wegrotte door de ingesloten scheurvorming. Een vicieuze cirkel. Pas tijdens de jaren zeventig en tachtig, toen de grootschalige naoorlogse infrastructuur en woningbouw de eerste serieuze tekenen van betonrot vertoonden, kwam de technische ontwikkeling in een stroomversnelling terecht. Men besefte dat beton niet onverwoestbaar was.
Polymeergemodificeerde mortels deden hun intrede. PCC-technologie. Dit veranderde de spelregels volledig door een veel betere treksterkte en lagere waterdoorlatendheid te bieden dan traditionele mengsels. Wat voorheen een klusje voor de algemene aannemer was, verschoof naar de gespecialiseerde betonhersteller. De wildgroei aan eigen recepten en lokale methodieken werd uiteindelijk getemd door de introductie van de EN 1504-normenserie. Hiermee werden de eisen aan reparatiebeton voor het eerst op Europees niveau vastgelegd en geobjectiveerd. Van natte-vingerwerk naar een technisch specialisme waarbij de mortel nu een integraal onderdeel van de constructie vormt.