Regenwaterkelders manifesteren zich primair in twee hoofduitvoeringen qua materiaal: beton en kunststof. De betonnen regenwaterkelder, vaak als een robuust prefab element aangeleverd, onderscheidt zich door zijn inherent hoge gewicht en daarmee gepaard gaande stabiliteit; een doorslaggevend voordeel om opdrijven in grondwaterrijke bodems te voorkomen. Deze kelders zijn synoniem met duurzaamheid en een lange levensduur, uitermate bestand tegen de druk van omliggende grond. Kunststof kelders daarentegen zijn aanzienlijk lichter. Dit vergemakkelijkt transport en installatie, wat de projectkosten kan drukken. Echter, dit geringere gewicht vergt een precieze aanpak bij de verankering, om ook hier opdrijven te ondervangen, met name in gebieden waar het grondwaterpeil fluctueert. De materiaalkeuze is dus geen willekeurige, maar een weloverwogen beslissing, afhankelijk van specifieke bodemcondities, de vereiste buffercapaciteit en het beschikbare budget.
De functionaliteit van een regenwaterkelder reikt verder dan enkel opslag; ze worden grofweg ingedeeld op basis van hun primaire gebruiksdoel. Enerzijds zijn er de kelders die hoofdzakelijk dienen voor berging en vertraagde afvoer of infiltratie van hemelwater. Deze systemen zijn essentieel voor het ontlasten van rioleringsstelsels tijdens hevige regenval en dragen bij aan de aanvulling van het grondwaterpeil. Het opgevangen water wordt tijdelijk vastgehouden, om vervolgens gecontroleerd te worden afgevoerd of in de bodem te infiltreren. Anderzijds bestaan er kelders die specifiek zijn geoptimaliseerd voor het hergebruik van regenwater, vaak aangeduid als 'grijswatersystemen'. Hier wordt het water, na een filterproces, ingezet voor secundaire doeleinden, zoals het spoelen van toiletten, het beregenen van tuinen of het voeden van wasmachines. Een dergelijke opzet vereist vaak een geavanceerder pakket van componenten: krachtige pompen, verfijnde filterinstallaties en een gescheiden leidingnetwerk binnen het gebouw. De keuze tussen deze functionele typen hangt direct samen met de doelstelling: enkel wateroverlast verminderen, of tevens een significante besparing op het verbruik van kostbaar drinkwater realiseren.
De benaming 'regenwaterkelder' wordt veelvuldig door elkaar gebruikt met termen als 'regenwatertank' of 'hemelwateropslagtank'. Hoewel in de volksmond een 'waterton' ook als opslag wordt gezien, onderscheidt een 'kelder' zich specifiek door zijn ondergrondse plaatsing en, doorgaans, een aanzienlijk grotere opslagcapaciteit dan de doorsnee bovengrondse regenton. Een regenwatertank kan dus zowel ondergronds als bovengronds zijn, maar een kelder is altijd onzichtbaar weggewerkt. Het is cruciaal de regenwaterkelder niet te verwarren met infiltratiekratten of -velden. Hoewel beide deel uitmaken van een integraal waterbeheer, slaat de kelder water op voor een later, gecontroleerd moment van afvoer of hergebruik, terwijl infiltratievoorzieningen het water direct in de omringende bodem laten wegzakken. Het komt echter vaak voor dat deze systemen complementair werken, waarbij een regenwaterkelder als buffer fungeert voorafgaand aan de uiteindelijke infiltratie.
Een architect, druk met het ontwerp voor een nieuwe woonwijk, stuit op de strikte eisen van de gemeente: een significante reductie van de piekbelasting op het rioolstelsel tijdens hevige buien. De oplossing? Overal ondergrondse regenwaterkelders, strategisch geplaatst onder gemeenschappelijke groenstroken. Het opgevangen water, afkomstig van alle daken en een deel van de verharding, infiltreert dan langzaam in de bodem, of stroomt vertraagd af naar een nabijgelegen sloot. Geen overbelast riool, geen ondergelopen straten.
Een eigenaar van een agrarisch bedrijf worstelt met stijgende kosten voor leidingwater, zeker voor het besproeien van zijn gewassen en het reinigen van zijn machines. Hij investeert in een robuuste betonnen regenwaterkelder, strategisch gepositioneerd bij de grootste schuur. Het hemelwater van het enorme dak wordt nu opgevangen, gefilterd, en vervolgens met een pomp ingezet voor irrigatie. Een directe besparing en een verminderde afhankelijkheid van het drinkwaternet, dat ziet hij als een win-winsituatie.
Denk aan een nieuw te bouwen kantoorgebouw in het hart van de stad. Grote dakoppervlakken, veel glas. Hier geen rioolaansluiting voor regenwater meer, daar is het beleid nu strakker geworden. Een forse kunststof kelder, zorgvuldig verankerd, verzamelt al het dakwater. Dit wordt niet alleen vertraagd afgevoerd, maar ook benut voor het spoelen van alle toiletten in het gebouw en de periodieke reiniging van de gevel. Minder drinkwaterverbruik, een lagere milieubelasting, puur functioneel in een stedelijke context.
De aanleg en het gebruik van een regenwaterkelder staan niet los van het brede scala aan wet- en regelgeving dat de Nederlandse bouw- en watersector kenmerkt. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL), de opvolger van het Bouwbesluit, vormt een cruciaal uitgangspunt. Hierin zijn eisen vastgelegd betreffende waterhuishouding bij nieuwbouw en verbouw, vaak gericht op het gescheiden houden van hemelwater en afvalwater, en het bevorderen van infiltratie of vertraagde afvoer.
De grotere koepel, de Omgevingswet, samen met het daarbij behorende Omgevingsplan van de gemeente, verplicht overheden en burgers steeds vaker tot een duurzaam waterbeheer. Dit kan betekenen dat bij ontwikkelingen, zowel in stedelijk als landelijk gebied, er concrete eisen worden gesteld aan de berging en verwerking van hemelwater op eigen terrein. Het doel hiervan is evident: wateroverlast reduceren, de rioolwaterzuiveringsinstallaties ontlasten, en de grondwaterstand op peil houden, kortom, de waterbalans in evenwicht brengen. Lokale verordeningen kunnen hier nog specifieke invulling aan geven, soms zelfs een minimumvolume voor waterberging opleggen, afhankelijk van het verhard oppervlak. Een regenwaterkelder is in veel van dergelijke situaties een direct antwoord op deze dwingende eisen vanuit het overheidsbeleid.
De behoefte aan het opvangen van hemelwater is bepaald niet nieuw; reeds in antieke beschavingen, vooral in regio's met schaarse zoetwaterbronnen, werden omvangrijke cisternes aangelegd. Denk aan de Romeinen, die met hun geavanceerde waterwerken regenwater verzamelden voor drinkwater en landbouw, een puur functioneel oogmerk. Gedurende lange tijd, tot ver in de industriële revolutie, bleef de aanpak van regenwater vooral pragmatisch en kleinschalig. Eenvoudige putten of tonnen volstonden veelal.
Met de opkomst van grotere steden en de toenemende verharding van het landschap veranderde de situatie radicaal. Regenwater werd steeds meer een probleem, een "afvalstroom" die zo snel mogelijk afgevoerd moest worden via de net opkomende rioolstelsels, vaak gecombineerd met huishoudelijk afvalwater. De focus lag op snelle ontwatering, niet op berging.
Pas in de tweede helft van de 20e eeuw, met een groeiend besef van milieuproblemen, de beperkte capaciteit van gemengde rioolstelsels en de nadelen van wateroverlast, ontstond een nieuwe benadering. Het concept van gescheiden rioolstelsels deed zijn intrede, en langzaam verschoof het perspectief: regenwater moest niet enkel afgevoerd, maar waar mogelijk geborgen, geïnfiltreerd of hergebruikt worden. Deze transitie werd versneld door de toenemende frequentie en intensiteit van extreme neerslag, een direct gevolg van klimaatverandering. De regenwaterkelder, als robuuste, ondergrondse buffer, evolueerde zo van een nicheoplossing voor hergebruik naar een cruciaal onderdeel van integraal en duurzaam waterbeheer, ondersteund door evoluerende wet- en regelgeving die steeds hogere eisen stelt aan waterberging en -verwerking op eigen terrein.