De uitvoering van een rechtzetting steunt op de gecontroleerde interactie tussen hydrauliek en structurele integriteit. Het proces vangt doorgaans aan bij de blootlegging van de bestaande fundering. Hier worden specifieke aangrijpingspunten gecreëerd. Hydraulische vijzels nemen de belasting van het bouwwerk over. Millimeterwerk volgt. Een centrale aansturing is hierbij vaak noodzakelijk om de druk over de verschillende vijzelpunten simultaan te reguleren, aangezien elke vorm van ongelijke zetting tijdens de correctie tot onherstelbare schade aan de bovenbouw kan leiden.
Terwijl de massa langzaam naar de beoogde verticale positie wordt gemanoeuvreerd, registreren precisie-instrumenten elke vorm van vervorming. Monitoring is constant. Men observeert de reactie van het metselwerk nauwgezet. Zodra de oorspronkelijke geometrie is hersteld, wordt de nieuwe situatie gefixeerd. Dit gebeurt door het ondersabelen met hoogwaardige gietmortels of het installeren van permanente vijzelpalen die de lasten naar diepere, draagkrachtige grondlagen overbrengen. De constructie wordt pas definitief vrijgegeven wanneer de nieuwe fundamenten de volledige lastoverdracht weer zelfstandig kunnen dragen. Het proces eindigt wanneer de tijdelijke ondersteuningen volledig zijn verwijderd en de krachtenbalans in het bouwwerk is genormaliseerd.
Bodemgesteldheid is grillig. Een plotselinge daling van de grondwaterspiegel door naburige bouwprojecten kan de draagkracht van houten palen ondermijnen; rot slaat toe. Of de klei krimpt door extreme droogte. De fundering verliest simpelweg haar grip op de realiteit. In veengebieden is het vaak een kwestie van tijd. Organisch materiaal oxideert en de massa van het bouwwerk drukt de laatste lucht uit de bodemstructuur, waardoor de ondergrond ongelijkmatig meegeeft. Soms ligt de fout bij menselijk handelen, zoals het onoordeelkundig uitgraven van een kelder in de directe nabijheid, wat de zijdelingse gronddruk wegneemt. De fundering verliest haar zijdelingse opsluiting. Het gebouw begint te wijken.
Zodra een gevel uit het lood staat, verandert de krachtenhuishouding fundamenteel. De zwaartekracht werkt niet meer gunstig in de hartlijn van de muur. Excentrische belasting zorgt voor enorme spanningen op de uiterste vezels van de constructie. Wat ooit pure drukspanning was, transformeert in trekspanning waar ongewapend metselwerk niet tegen bestand is. Bakstenen bezwijken. Mortel verpulvert simpelweg. De secundaire schade is vaak divers. Kozijnen trekken krom waardoor ramen en deuren niet meer functioneren. Leidingen knappen door de enorme vervorming van de vloervelden. Daken verliezen hun waterdichtheid omdat de aansluitingen openscheuren. Door de toenemende scheefstand nemen de krachten op de laagstgelegen funderingspunten exponentieel toe; dit zet een vicieuze cirkel van verdere verzakking in gang. Stabiliteitsverlies is het eindstation. Een onomkeerbaar proces als er niet wordt ingegrepen.
Binnen de praktijk van het rechtzetten maken constructeurs onderscheid tussen verschillende gradaties van ingrijpen. Niet elke scheefstand vereist immers dezelfde brute kracht. Men spreekt vaak over integraal opvijzelen wanneer een volledig volume, zoals een compleet woonhuis, simultaan naar een nieuw peil wordt gebracht. Dit staat in schril contrast met segmentale correctie, waarbij slechts een specifiek geveldeel of een losstaande kolom wordt gecorrigeerd. De complexiteit bij segmentale ingrepen schuilt in de interne spanningen; het gebouw wordt immers lokaal vervormd terwijl de rest statisch blijft.
In de volksmond wordt de term opvijzelen vaak als synoniem gebruikt, maar technisch gezien is dit slechts de handeling. Rechtzetten is het doel. Daarnaast bestaat er een wezenlijk verschil tussen:
De verwarring met funderingsherstel is snel gemaakt. Toch zijn ze niet uitwisselbaar. Funderingsherstel is vaak defensief; men stopt de verzakking en accepteert de huidige scheefstand als de nieuwe nulmeting. Rechtzetten is offensief. Men draait de tijd terug. Waar ondervangen (het aanbrengen van nieuwe ondersteuning onder een bestaande muur) zich beperkt tot het creëren van een nieuw draagvlak, grijpt rechtzetten actief in op de geometrie van de bovenbouw. Het is de overgang van statische fixatie naar dynamische positionering. Een fundering kan gestabiliseerd zijn zonder dat het gebouw ooit weer recht komt te staan; dat laatste is de specifieke discipline van de rechtzetting.
Denk aan een historisch grachtenpand waarvan de voorgevel centimeters over de rooilijn hangt. Terwijl de hydraulische persen onder de zandstenen plint langzaam druk opbouwen, zie je de gapende scheuren in het metselwerk bijna live dichttrekken. Het is een traag proces. De constructeur staart onafgebroken naar de laserwaterpas terwijl de zwaartekracht gecontroleerd wordt overwonnen. In de hoek van de kamer, waar de vloer eerst schuin wegliep, komt de plint millimeter voor millimeter weer terug naar de horizontale lijn.
Een ander scenario speelt zich af bij een modern distributiecentrum in een poldergebied. Een verzakte kolomvoet zorgt ervoor dat een bovenloopkraan vastloopt op zijn rails; de tolerantie is simpelweg verdwenen. Hier is rechtzetten bittere noodzaak voor de bedrijfsvoering. De kolom wordt losgesneden van de betonvloer. Zware vijzels drukken de staalconstructie omhoog tot de kraanbaan weer exact waterpas ligt. Na de correctie worden stalen vulplaten geplaatst en de voet opnieuw aangestort met krimpvrije mortel. De kraan rijdt weer soepel.
Soms kom je het tegen bij een verzakte aanbouw van een rijtjeswoning. De scheiding tussen de hoofdbouw en de uitbreiding is een brede kloof geworden waar de wind doorheen jaagt. De voordeur klemt zo erg dat de bewoners via de achterdeur naar binnen moeten. Tijdens het rechtzetten hoor je het gebouw 'werken' — kleine tikjes en knarsende geluiden markeren het herstel van de geometrie. Zodra de deur weer moeiteloos in het slot valt, is het doel bereikt. Het is vakmanschap op de vierkante millimeter.
Wie een gebouw fysiek wil rechtzetten, krijgt direct te maken met de Omgevingswet. Het is geen vrijblijvende klus. Een omgevingsvergunning voor een technische bouwactiviteit is vrijwel altijd verplicht, omdat de hoofddraagconstructie wezenlijk verandert. De constructieve veiligheid staat hierbij centraal. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) vormt het wettelijk kader waaraan de ingreep getoetst wordt. Hierbij gelden vaak de nieuwbouweisen niet integraal, maar wordt gekeken naar het rechtens verkregen niveau en de specifieke eisen voor bestaande bouw. Veiligheid voor de omgeving is cruciaal. Een foutieve berekening kan immers leiden tot instorting van belendingen.
NEN 8700 en NEN 8707 zijn de technische bijbels voor dit soort trajecten. Deze normen bieden het kader voor het beoordelen van de constructieve veiligheid van bestaande bouwwerken en de geotechnische aspecten daarvan. Je rekent niet zomaar wat uit. De restlevensduur van het bouwwerk en de invloed van de nieuwe krachtenverdeling op de fundering moeten aantoonbaar gewaarborgd zijn. Vaak eist de gemeente een uitgebreid monitoringsplan. Sensoren op de gevel. Nulmetingen bij de buren. Alles moet vastgelegd worden om schadeclaims en juridisch getouwtrek te voorkomen. De zorgplicht uit de Omgevingswet is hierbij een vangnetartikel; de eigenaar en uitvoerder zijn te allen tijde verantwoordelijk voor een veilige uitvoering die geen gevaar of onaanvaardbare hinder voor de omgeving oplevert.
Vroeger was het brute kracht. Men groef grond weg onder de hoge zijde van een gebouw en hoopte op een gunstige interactie met de zwaartekracht. Een riskant spel met baksteen en mortel. De industriële revolutie bracht de eerste wezenlijke kanteling in methodiek door de introductie van de gietijzeren schroefvijzel. Ineens was daar mechanische voorspanning. In de Nederlandse context dwong de grootschalige problematiek met houten paalfunderingen na 1950 tot drastische innovatie binnen de hersteltechniek. De focus verschoof van louter ondersteunen naar actief corrigeren.
De overgang van statische funderingsversterking naar dynamische positiecorrectie markeerde het begin van de moderne rechtzetting als discipline.
Hydrauliek nam het gaandeweg over van handkracht. In de jaren 70 en 80 van de vorige eeuw ontstonden gekoppelde systemen die hele gevelwanden simultaan konden liften, een enorme sprong voorwaarts vergeleken met de lokale, ongecontroleerde vijzelpunten van weleer. De precisie steeg navenant. Waar men vroeger vertrouwde op het timmermansoog en een schietlood, dicteren tegenwoordig digitale sensoren en lasers de marges. Ook de regelgeving bleef niet achter. De wildwestfase waarin elke aannemer met een krik een poging mocht wagen, maakte plaats voor strikte constructieve kaders en monitoringsverplichtingen. Het vak evolueerde zo van een ambachtelijke noodgreep naar een uiterst voorspelbare, technisch hoogstaande discipline waarbij de krachtenhuishouding van het bestaande bouwwerk leidend is geworden.