Het proces vangt aan bij het hart van de stam. Men deelt de stam doorgaans eerst in vier gelijke segmenten, een handeling die de basis legt voor de verdere bewerking. Een zaagmethode die uiterste precisie eist. Elke plank wordt vervolgens parallel aan de straal van de stam gezaagd, waarbij de hoek van de jaarringen ten opzichte van het breedtevlak nauwlettend wordt gemonitord om de gewenste rechtdradigheid te waarborgen. Terwijl conventioneel zagen vaak sneller gaat, vergt de radiale benadering het herhaaldelijk kantelen van het houtblok op de zaagtafel; een arbeidsintensieve handeling die essentieel is om de groeiringen nagenoeg loodrecht op het oppervlak te krijgen.
Veel snijverlies treedt op. De zaag snijdt dwars door de groeiringen heen. Dit resulteert in de kenmerkende spiegels bij houtsoorten zoals eiken, veroorzaakt door de blootgelegde mergstralen die nu parallel aan het oppervlak liggen. Bij het verwerken van de stam blijven er vaak taps toelopende reststukken over, een inherent gevolg van het telkens terugkeren naar de kern van de boom om die optimale hoek te benaderen. De logistiek rondom de zaagbank is complexer door de variërende afmetingen van de resulterende lamellen.
Binnen de fijnhoutbewerking is radiaal gezaagd hout geen monolithisch begrip; de exacte hoek van de jaarringen bepaalt de classificatie. Bij zuiver kwartiers hout staan de groeiringen onder een hoek van 60 tot 90 graden ten opzichte van het breedtevlak. Dit is de heilige graal voor stabiliteit. Bij eiken vertaalt deze precisie zich in de befaamde spiegels. Zilverwitte vlekken of strepen die door de mergstralen worden gevormd. Zeer decoratief. Maar niet altijd gewenst.
Soms zoekt men juist rift gezaagd hout. Hierbij liggen de groeiringen in een hoek tussen de 30 en 60 graden. Het visuele resultaat is een extreem strak, rechtlijnig patroon zonder de opvallende spiegels van de kwartiers-variant. Het wordt vaak toegepast wanneer een minimalistische esthetiek vereist is, maar de stabiliteit van radiaal hout wel noodzakelijk blijft. De houtindustrie mengt deze twee varianten dikwijls in één partij onder de noemer 'rift and quartered'.
Een verraderlijke variant is vals kwartier. Dit hout komt niet voort uit de specifieke kwartierse zaagmethode, maar betreft planken die aan de zijkant van een dosse gezaagde stam toevallig een radiale structuur vertonen. De spanning in het hout is hierbij anders verdeeld dan bij hout dat daadwerkelijk uit het hart naar buiten is gewerkt. Voor kritisch constructiewerk zoals instrumentenbouw of hoogwaardige kozijnen is dit onvoldoende. Het onderscheid tussen echt kwartier en vals kwartier is cruciaal voor de voorspelbaarheid van het materiaal.
Een monumentaal pand aan de gracht krijgt nieuwe ramen. De architect eist dat de slanke kozijnprofielen onder geen beding kromtrekken, ondanks de wisselende vochtigheid van de waterrijke omgeving. Hier kiest de timmerman voor radiaal gezaagd eiken. De rechtdradige structuur garandeert dat de ramen ook na tien jaar nog soepel draaien in hun sponning. Geen geklem. Geen tocht.
De bouw van een hoogwaardige gitaarhals vraagt om uiterste stabiliteit. Een minimale tordering van de hals ruïneert de zuiverheid van de snaren en de actie van het instrument. Instrumentenbouwers selecteren daarom handmatig op zuiver kwartiers hout. De jaarringen staan kaarsrecht op de toets. Het hout werkt nauwelijks. Betrouwbaarheid is hier geen luxe, maar een absolute voorwaarde voor de muzikant.
Vloerverwarming onder een massief houten vloer. Een risicovolle combinatie voor de onwetende legger. In een moderne villa kiest men voor een radiaal gezaagde vloer om de werking van het hout te temmen. Waar een dosse gezaagde plank zou schotelen en kieren trekt, blijft de kwartierse variant strak liggen. De krimp blijft beperkt tot een fractie van de breedte. Het resultaat is een vloer die zelfs bij piektemperaturen in het stookseizoen zijn vorm behoudt.
Bij het ontwerp van een boardroomtafel in eikenhout speelt de esthetiek van de mergstralen een hoofdrol. De meubelmaker positioneert de planken zo dat de zilverachtige 'spiegels' de lengte van het blad accentueren. Dit visuele spektakel is enkel mogelijk door de radiale zaagwijze. Het geeft het meubel een exclusieve uitstraling die met regulier zaaghout onbereikbaar blijft.
Nl.wikipedia | En.wikipedia | Houtinfo | Definitieweb | Mocompagnie | Plankencentrale