Vanuit de groeve arriveert het materiaal als een onregelmatige massa. Zagen. Gigantische diamantzaagbladen of staaldraden snijden de steen onder constante waterkoeling in platen van de gewenste dikte, waarbij de zaagsnelheid nauw luistert naar de hardheid van de specifieke steensoort. Na deze eerste verdeling volgt de verfijning van het oppervlak door middel van roterende schuurkoppen. Dit proces verloopt in fasen. Men start met een grove korrel om de zaagsporen te verwijderen, waarna opeenvolgende stappen met steeds fijnere slijpmiddelen de gewenste gladheid realiseren. Zo ontstaat een gezoet of gepolijst resultaat.
Mechanische impact creëert textuur. Bij boucharderen hameren koppen met hardmetalen punten met hoge frequentie op het oppervlak, waardoor kleine putjes ontstaan die de steen een ruw en stroef karakter geven. Frijnen is een meer ambachtelijke techniek. Hierbij worden met een beitel parallelle groeven in de steen geslagen, wat vaak wordt toegepast bij arduin voor een klassieke uitstraling. De intensiteit van de slag bepaalt de diepte van de tekening.
Thermische en chemische methoden veranderen de kristalstructuur aan de oppervlakte. Vlammen gebeurt met een brander die onder een hoek over het gesteente beweegt; de plotselinge hitte zorgt ervoor dat de bovenste kristallen knappen en wegspringen. Het resultaat is een ruwe, natuurlijk ogende breukstructuur. Zandstralen of hogedruk-waterstralen eroderen de zachtere delen van de steen, waardoor de natuurlijke korrel en adering meer geaccentueerd worden zonder de scherpe randen van mechanische bewerkingen. Afwerking van de kanten, zoals het facetteren of het aanbrengen van een ronde neus, vormt de slotfase van de bewerking voordat de elementen op maat worden gezaagd voor de eindtoepassing.
Stel je een hotellobby voor met een diepzwarte vloer. Het licht van de kroonluchters weerspiegelt perfect in het oppervlak. Hier zie je gepolijst graniet in actie. De kleuren zijn maximaal verzadigd. De steen oogt vloeibaar. Maar stap een badkamer binnen waar gezoet marmer ligt. De glans is verdwenen. Het oppervlak voelt zijdezacht aan en reflecteert het licht slechts diffuus. Dit maskeert kalkaanslag en kleine krasjes veel beter dan een hoogglans afwerking.
Buiten is de logica anders. Kijk naar de traptreden van een publiek gebouw bij regenachtig weer. De bovenkant voelt ruw aan als schuurpapier. Dit is vaak het resultaat van boucharderen of vlammen. Kleine putjes of weggeknapte kristallen creëren een natuurlijke antislip. Je ziet de witte puntjes in de blauwe steen oplichten. Het is puur functioneel. Het voorkomt valpartijen.
In historische stadscentra zie je vaak gefrijnde plinten onderaan gevels. Let op de parallelle lijntjes. Ze staan vaak schuin of haaks op de rand. Dit handmatige of machinale hakwerk geeft de steen een ambachtelijk ritme. Het breekt de massiviteit van het blok. Aan de onderzijde van de vensterbanken vind je vaak een waterhol. Een simpele zaagsnede. Het dwingt water om direct naar beneden te vallen. Geen lelijke lekstrepen op het stucwerk. Details maken hier het verschil tussen een duurzame gevel en constant onderhoud.
Natuursteenproducten die op de Europese markt komen, moeten voldoen aan de Construction Products Regulation (CPR). Dit betekent dat voor bewerkte elementen zoals tegels, gevelplaten of traptreden een CE-markering verplicht is. De specifieke eisen voor deze producten zijn vastgelegd in geharmoniseerde normen. Voor gevelbekleding is dat NEN-EN 1469, terwijl NEN-EN 12058 zich richt op vloeren en trappen. Deze normen schrijven voor dat de fabrikant de prestaties van de steen na bewerking moet declareren. Een bewerking zoals vlammen kan de buigtreksterkte van een plaat beïnvloeden door thermische spanningen; de norm dwingt tot transparantie over deze technische degradatie.
Dikte- en maattoleranties zijn in deze normen strikt vastgelegd. Een gepolijste tegel moet aan nauwere marges voldoen dan een ruw gekloofde plaat leisteen. De norm erkent de natuurlijke variatie maar stelt grenzen aan wat acceptabel is voor een veilige constructieve verwerking.
Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) bevat algemene functionele eisen voor de veiligheid van vloeren. In de praktijk vertaalt dit zich naar specifieke stroefheidswaarden voor natuursteenbewerkingen in publieke toegankelijke gebouwen. NEN-EN 14231 is de leidende norm voor het bepalen van de slipweerstand met de pendeltestmethode. Gepolijst marmer heeft in droge toestand vaak een hoge glanswaarde, maar faalt dikwijls bij de stroefheidstesten voor natte omgevingen. Hier dwingt de regelgeving de ontwerper tot bewerkingen zoals zandstralen, boucharderen of het aanbrengen van antislipstrips. De PTV-waarde (Pendulum Test Value) bepaalt of een specifieke bewerking geschikt is voor een stationshal, een ziekenhuisgang of een badkamer.
De Arbowet stelt zeer strenge regels voor de uitvoering van natuursteenbewerkingen. Stofvrij werken is de norm. Bij het mechanisch zagen, slijpen of frezen van natuursteen — met name bij kwartshoudende soorten zoals graniet of zandsteen — komt respirabel kristallijn silica vrij. Dit is kankerverwekkend. Werkgevers zijn verplicht om de blootstelling tot een minimum te beperken door middel van bronafzuiging en natte bewerkingstechnieken. Droog slijpen zonder afzuiging is wettelijk verboden. Dit beïnvloedt de inrichting van steenhouwerijen direct: overal is waterkoeling en waterrecycling aanwezig om te voorkomen dat fijne stofdeeltjes de ademhalingszone van de vakman bereiken.
De hamer sloeg. Keer op keer. Eeuwenlang was natuursteenbewerking een strijd tussen de fysieke kracht van de steenhouwer en de moleculaire structuur van het gesteente. In de Oudheid en de Middeleeuwen waren de technieken beperkt tot splijten met houten wiggen en het handmatig vlakken met beitels. Het 'frijnen' en 'boucharderen' ontstonden niet uit esthetiek, maar uit de noodzaak om ruwe breukvlakken functioneel te maken voor constructieve stapeling. Een vlakke voeg vereiste een bewerkt oppervlak. Pas met de introductie van watergedreven zaagmolens in de 17e eeuw werd het mogelijk om dunnere platen te produceren zonder het risico op ongecontroleerde breuk. De industrialisatie in de 19e eeuw bracht de raamzaag op stoomkracht, waardoor de massaproductie van gevelplaten en vloertegels een technisch haalbare kaart werd voor de groeiende stedelijke architectuur.
De grootste sprong voorwaarts vond plaats in de 20e eeuw met de ontwikkeling van gesinterde diamantsegmenten. Voorheen was het polijsten van harde gesteenten zoals graniet een proces van weken, waarbij losse schuurkorrels en water eindeloos over het oppervlak werden gewreven. Diamantgereedschap reduceerde deze doorlooptijd tot minuten. Echter, deze mechanische versnelling bracht een dodelijk bijproduct met zich mee: fijnstof. De geschiedenis van de bewerking verschoof hierdoor van pure vormgeving naar procesbeheersing. Waar vroeger de 'stoflong' een beroepsziekte was, dwong regelgeving in de late 20e eeuw tot een universele overgang naar natte bewerkingstechnieken. Water werd essentieel. Niet alleen voor koeling, maar als transportmiddel voor gruis. Tegenwoordig dicteert de computergestuurde freesmachine (CNC) en de hogedruk-waterstraal de geometrie, waarbij de ambachtelijke beitel nagenoeg volledig uit het industriële proces is verdwenen ten gunste van mathematische precisie.