Jackblock

Laatst bijgewerkt: 19-02-2026


Definitie

Een bouwmethode waarbij verdiepingen op maaiveldniveau worden vervaardigd en met hydraulische vijzels stapsgewijs omhoog worden gedrukt om ruimte te maken voor de onderliggende etage.

Omschrijving

Jackblock draait de traditionele bouwvolgorde radicaal om. Men begint bij het dak. In plaats van een kraan die materialen naar grote hoogte hijst, blijven de vaklieden op de grond. De bovenste verdieping wordt eerst gestort en afgebouwd op een centrale kern van vijzels. Zodra een laag gereed is, drukken hydraulische cilinders de gehele constructie één verdieping omhoog. Dit proces herhaalt zich. Steeds schuift er een nieuwe verdieping onder de reeds voltooide massa. Het is een verticale assemblagelijn in de open lucht. De naam verklapt de essentie: 'jacks' voor de vijzels en 'blocks' voor de betonnen elementen die de tijdelijke of blijvende ondersteuning vormen.

Methodiek en procesgang

Verticale montage op maaiveld

De realisatie start bij de inrichting van een stationaire montageplaats op het maaiveld, direct boven een verzwaarde funderingsconstructie. Centraal in deze opstelling staan de hydraulische vijzels. Deze vormen de motor van het project. Eerst vindt de fabricage van het dak en de bovenste verdieping plaats. Zodra de constructie voldoende sterkte bezit, treden de hydraulische cilinders in werking. De gehele massa komt langzaam los van de grond. Er ontstaat ruimte. In deze vrijgekomen opening worden de dragende wanden of kolommen van de direct onderliggende verdieping gepositioneerd.

Vijzelen gaat beheerst. Centimeter voor centimeter. Terwijl de bovenste secties stijgen, vindt op de onderste lagen gelijktijdig de montage van gevels en installaties plaats. Geen gesleep met zwaar materiaal op grote hoogte; de logistieke stroom blijft horizontaal. Men schuift elementen onder de opgetilde last. Het gebouw groeit als het ware uit de grond omhoog. Steeds weer die opwaartse druk. De tijdelijke ondersteuning, vaak bestaande uit robuuste blokken, wordt telkens gewisseld voor de definitieve draagstructuur van de nieuwe laag. Het gewicht rust tijdens het proces op een stelsel dat de krachten direct naar de fundering afvoert.

Het proces is strikt repeterend. Terwijl de voltooide etages in de lucht hangen, vindt beneden de ruwbouw van de volgende cyclus plaats. Afbouw en installatietechniek volgen de ruwbouw op de voet op een vast werkniveau. Omdat de werkzaamheden zich concentreren op één locatie, is er nauwelijks sprake van verticaal transport met kranen. Wanneer de laatste, onderste verdieping is geplaatst en de vijzelinstallatie is verwijderd, wordt het bouwwerk definitief op de fundamenten verankerd.


Terminologie en classificatie

De term Jackblock wordt in de volksmond vaak als verzamelnaam gebruikt voor alle vormen van verticaal vijzelen. Strikt genomen is het een specifiek, gepatenteerd systeem. In de Nederlandse constructieleer spreekt men vaker over de generieke opvijzelmethode of vijzelbouw. Varianten binnen deze methodiek onderscheiden zich hoofdzakelijk door de mate van prefabricage. Sommige projecten beperken zich tot het omhoog drukken van de centrale kern, waarna de vloeren traditioneel worden aangehangen. De zuivere Jackblock-variant gaat verder. Hierbij gaat de volledige verdieping, inclusief gevels en binnenwanden, als één massief blok de lucht in. Het is een binair onderscheid tussen kernvijzelen en integraal vijzelen.

Het cruciale verschil met Lift-slab

Verwarring met de Lift-slab methode ligt altijd op de loer. De technieken lijken op elkaar, maar de krachtenverdeling is tegengesteld. Bij Lift-slab staan de kolommen al op hun volledige hoogte. De vloeren worden op de grond gestort en met trekstangen vanaf de top van de kolommen omhoog gehesen. Jackblock draait dit om. Geen trekstangen, maar hydraulische cilinders. De volledige massa rust op de vijzels terwijl er van onderaf nieuwe constructiedelen worden toegevoegd. Bij Lift-slab hangt de constructie tijdens de bouw; bij Jackblock staat deze op een tijdelijke, hydraulische ondersteuning. Een fundamenteel verschil in stabiliteitsberekening.

Specifieke toepassingsvormen

Niet elk vijzelproject volgt exact hetzelfde stramien. Men ziet variaties bij de bouw van watertorens en industriële silo's. Hierbij wordt vaak gewerkt met een continue vijzelmethode voor de schacht, die nauw verwant is aan glijbekisting. Toch valt dit onder de noemer van de opvijzeltechniek zodra het reservoir op de grond wordt gebouwd en in zijn geheel naar de top wordt geduwd. In de utiliteitsbouw zien we tegenwoordig hybride vormen. Hierbij combineert men staalconstructies voor de verdiepingsvloeren met betonnen kernen die via de Jackblock-methode verrijzen. Minder gewicht. Snellere vijzelcycli. De mechanische beperking van de vijzelcapaciteit bepaalt hier de ontwerpvariant.

Praktijksituaties en toepassingen

Binnenstedelijke hoogbouw op een krappe kavel

Denk aan een kantoortoren in een druk stadscentrum. Geen ruimte voor het zwenkbereik van grote torenkranen. De logistieke nachtmerrie van horizontaal transport op vijftig meter hoogte wordt simpelweg overgeslagen. Bij Jackblock blijft de bouwplaats statisch op de begane grond. Terwijl de bovenste verdieping al op dertig meter hoogte hangt, worden op straatniveau de vliesgevels van de volgende etage gemonteerd. De glaszetter werkt gewoon achter een windscherm op het maaiveld. Veilig. Geen last van gevaarlijke valwinden of hijsbewegingen boven druk publiek terrein.

Watertorens en zware reservoirs

Een betonnen reservoir weegt honderden tonnen. Bekisting bouwen op veertig meter is duur. Risicovol bovendien. In de praktijk wordt de kelk vaak op de grond rondom de centrale schacht gestort. Hydraulische vijzels drukken de complete, loodzware kuip vervolgens langzaam naar de definitieve positie aan de top. Gecontroleerd. De zwaartekracht wordt stapsgewijs overwonnen zonder complexe steigerconstructies of hoogwerkers. Het zwaartepunt blijft laag tijdens de kritieke bouwfase.

De verticale lopende band

Maandagochtend vroeg. De vijzelcyclus start. Een constructie van 15.000 ton komt traag in beweging. Centimeter voor centimeter. Tegen de avond is er exact één verdiepingshoogte ruimte gecreëerd voor de volgende laag. De vlechtploeg staat al klaar. Dinsdag vullen de bekistingswanden zich met beton. Ondertussen leggen de installateurs op de bovenliggende, reeds geheven vloeren de leidingen in een gecontroleerde binnenomgeving. Een proces van pure repetitie. Geen gesjouw met gereedschapskisten door trappenhuizen in aanbouw; de vakman loopt gewoon zijn vertrouwde werkplaats op de begane grond binnen.


Kaders voor constructieve veiligheid en uitvoering

Normering en veiligheidskaders

Constructieve veiligheid tijdens de uitvoering staat centraal. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) eist dat de stabiliteit in elke fase van het vijzelproces onomstotelijk is gewaarborgd. Dit is geen suggestie, het is de wet. De berekeningen leunen zwaar op de NEN-EN 1991-1-6. Deze norm definieert specifiek de belastingen tijdens de uitvoering van bouwwerken. Men moet rekening houden met onvoorziene scheefstand. Dynamische effecten van de hydrauliek. Windbelasting op een constructie die nog niet definitief is verankerd aan de fundering vormt een kritische rekenfactor.

De vijzelapparatuur zelf valt onder de Europese Machinerichtlijn. Certificering is verplicht voor het gehele systeem. Elk onderdeel van het hydraulische circuit moet de enorme krachten aankunnen zonder falen. De Arbowet kijkt mee over de schouder van de hoofdaannemer. Hoewel het werken op hoogte door de methodiek wordt geminimaliseerd, blijft de zorgplicht voor de ploegen op het maaiveld onveranderd groot. Het veiligheids- en gezondheidsplan (V&G-plan) moet de risico's van falende vijzels of lekkende leidingen tot in detail adresseren. Strikte protocollen bepalen wie de gevarenzone rondom de centrale vijzelkern mag betreden.

Strenge toleranties zijn noodzakelijk. Voor de betonconstructie geldt de NEN-EN 13670 voor de uitvoering. De eisen aan maatvoering zijn bij Jackblock vaak scherper dan bij traditionele bouw; een afwijking van enkele millimeters op de begane grond vertaalt zich immers direct naar een grotere uitwijking tientallen meters hoger. Kwaliteitsborging is hier onverbiddelijk. Er is simpelweg geen ruimte voor correcties achteraf wanneer de etage eenmaal is gevijzeld.


Ontstaan en historische context

De kiem van de Jackblock-methode werd gelegd in het naoorlogse Groot-Brittannië. Ingenieur Felix Adler, verbonden aan de firma Richard Costain Ltd., ontwikkelde het concept om de bouwplaats te transformeren tot een stationaire assemblagehal. Hij wilde af van weersinvloeden en verticaal transport op grote hoogte. In 1962 resulteerde dit in de bouw van een zeventien verdiepingen tellende woontoren in Coventry, het Barras Heath-project. Dit bewees de commerciële levensvatbaarheid van verticaal vijzelen.

Nederland omarmde de techniek halverwege de jaren zestig met de bouw van het Shell-hoofdkantoor in Rijswijk. Dit project, uitgevoerd tussen 1965 en 1967, geldt nog steeds als het schoolvoorbeeld van de methode in de Lage Landen. Later volgden beeldbepalende gebouwen zoals het Transitorium in Den Haag. De praktische evolutie van het systeem volgde de lijn van de digitalisering. Vroege installaties werkten met handmatige hydraulische aansturing, waarbij technici nauwgezet de drukverdeling controleerden. Moderne toepassingen vertrouwen volledig op computeraansturing met realtime feedbackloops, waardoor de precisie van de vijzelbewegingen tot op de millimeter nauwkeurig is geworden.

De methodiek verschoof van een breed inzetbaar alternatief voor systeembouw naar een specialistische niche. Oorspronkelijk bedacht voor de massale woningbouw, wordt de techniek nu hoofdzakelijk ingezet waar de fysieke ruimte voor kranen ontbreekt of waar logistieke restricties traditionele bouw onmogelijk maken. Ook de regelgeving bewoog mee. Waar vroege projecten vaak onder specifieke ontheffingen vielen, is de stabiliteit tijdens de vijzelfase nu volledig verankerd in de moderne Eurocodes voor uitvoeringsbelastingen.


Vergelijkbare termen

Heftoren | Hydraulische cilinder | Strand jack

Gebruikte bronnen: