Wat betekent dit alles nu concreet, op de bouwplaats of in de stad? Wanneer hemelwater ter sprake komt, gaat het vrijwel altijd over het beheersen ervan. Een aannemer die een nieuw woonhuis oplevert, zorgt dat de dakgoten en regenpijpen correct zijn aangesloten; het water van het dak moet immers gecontroleerd afvloeien. En als het niet de openbare riolering in mag, dan vaak richting een infiltratievoorziening op eigen terrein – denk aan een grindkoffer of kratten onder de tuin.
Neem bijvoorbeeld de aanleg van een nieuw parkeerterrein bij een bedrijfsverzamelgebouw. Enorme oppervlakken asfalt of klinkers, die bij een stevige bui veel water te verwerken krijgen. Hier is het zaak afschot te creëren en afvoerputten strategisch te plaatsen, vaak gekoppeld aan een wadi of een ondergrondse retentiekelder. Dit voorkomt dat medewerkers met natte voeten naar binnen moeten of er gevaarlijke plassen op de rijbanen ontstaan. Stel, een kelder loopt na een plensbui onder water. Dikwijls ligt de oorzaak bij een inadequate hemelwaterafvoer: een verstopte regenpijp, een onvoldoende gedimensioneerde afvoergreppel, of simpelweg het ontbreken van voldoende infiltratiecapaciteit rondom de fundering. Het water zoekt dan zijn weg, en vindt die helaas vaak binnenshuis.
Bij de aanleg van openbare ruimte, zoals een plein of een fietspad, wordt er niet zelden gekozen voor doorlatende verharding. Water, regen of smeltende sneeuw, zakt dan direct door de stenen of platen heen de bodem in. Minder belasting voor het riool, én een bijdrage aan de grondwateraanvulling. Een ander sprekend voorbeeld is de groene dakenrevolutie. Op platte daken van appartementencomplexen of bedrijfspanden worden sedummatten of zelfs uitgebreide daktuinen aangelegd. Deze vangen een aanzienlijk deel van de hemelwaterpiek op, vertragen de afvoer, en laten een deel verdampen. Het regenwater, ooit een potentieel probleem, wordt dan een onderdeel van een duurzame oplossing.
De regulering van hemelwater is in Nederland nauw verweven met de Omgevingswet, een omvangrijk wetgevend kader dat sinds 1 januari 2024 van kracht is. Deze wet bundelt diverse wetten voor de leefomgeving, met een sterke nadruk op integraal waterbeheer. Het doel? Een duurzame leefomgeving creëren, waarbij water – en dus ook hemelwater – een cruciale rol speelt. Gebieden moeten klimaatadaptief ingericht worden, waardoor de verantwoordelijkheid voor een goede hemelwaterafvoer en -verwerking niet langer uitsluitend bij de gemeente ligt. Burgers en bedrijven dragen hierin een eigen verantwoordelijkheid, direct voortvloeiend uit de principes van de Omgevingswet.
Specifieker, het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl), een nadere uitwerking van de Omgevingswet, stelt concrete eisen aan nieuwbouw en verbouw met betrekking tot de afvoer van hemelwater. Deze bepalingen richten zich primair op het voorkomen van wateroverlast en het bevorderen van een duurzaam waterbeheer. Zo worden er bijvoorbeeld eisen gesteld aan de capaciteit van hemelwaterafvoersystemen en de wijze waarop hemelwater van daken en verharde oppervlakken moet worden afgevoerd. Het zwaartepunt verschuift; lokaal vasthouden, hergebruik of infiltratie genieten de voorkeur. Het lozen van hemelwater op het openbare riool is, afhankelijk van de situatie en lokale regels, niet altijd meer de eerste of enige optie. Dit markeert een significante verschuiving in hoe er in de bouw omgegaan moet worden met atmosferische neerslag, een verandering met directe implicaties voor elk bouwproject.
Het beheer van hemelwater, een constante uitdaging voor de menselijke nederzetting, kent een lange en grillige evolutie. Aanvankelijk, in vroege steden en dorpen, was afwatering vooral een kwestie van eenvoud: water werd via straatgoten en open greppels zo snel mogelijk weggeleid, een directe aanpak die overlast moest minimaliseren. Dit was vaak ad-hoc, afhankelijk van de lokale topografie en de bouwstructuren, maar vooral gericht op het afvoeren van wat destijds louter als hinder werd ervaren.
De industriële revolutie, met haar ongekende urbanisatie, bracht een keerpunt. Steden groeiden exponentieel, de bevolkingsdichtheid nam toe, en daarmee ontstonden acute volksgezondheidsproblemen. Open riolen en stilstaand afvalwater veroorzaakten ziektes; een georganiseerd systeem werd noodzaak. Dit leidde in de 19e eeuw tot de aanleg van de eerste omvangrijke, ondergrondse rioleringsstelsels. Vaak waren dit zogenoemde 'gemengde stelsels', waarbij hemelwater en huishoudelijk afvalwater door dezelfde leidingen werden afgevoerd. Simpel, efficiënt voor die tijd, maar met de kennis van nu ook problematisch.
In de loop van de 20e eeuw, naarmate het milieubewustzijn groeide en de capaciteit van rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s) steeds meer onder druk kwam te staan door de instroom van grote hoeveelheden relatief schoon hemelwater, begon men de nadelen van het gemengde stelsel in te zien. Waarom zuiveren wat niet (of nauwelijks) vervuild was? De gedachte aan een gescheiden aanpak kreeg vorm. Eerst mondjesmaat, later steeds dwingender, verschoof de focus naar het afkoppelen van hemelwater. De introductie van gescheiden stelsels – één voor droogweerafvoer (DWA, afvalwater) en één voor regenweerafvoer (RWA, hemelwater) – was een technische doorbraak, een ingreep met ingrijpende gevolgen voor de stedenbouwkundige planning en de infrastructuur.
De laatste decennia zien we een verdere verdieping van deze filosofie, een antwoord op klimaatverandering en de steeds intensievere neerslagpatronen. Hemelwater is niet langer enkel een afvalstroom die weg moet, maar wordt nu meer en meer beschouwd als een waardevolle hulpbron, een element dat binnen het stedelijk weefsel slim beheerd moet worden. Dit leidde tot de ontwikkeling en implementatie van systemen die gericht zijn op lokaal vasthouden, bergen, infiltreren, en hergebruiken. Groene daken, wadi’s, infiltratiekratten, en doorlatende verhardingen zijn concrete uitingsvormen van deze verschuiving. De regelgeving, zoals vastgelegd in de Omgevingswet en het Besluit bouwwerken leefomgeving, is een directe reflectie van deze veranderende visie; zij stimuleert en dicteert zelfs een duurzamer, klimaatadaptief omgaan met water, een compleet andere benadering dan de 'weg-is-weg' mentaliteit van weleer.
Joostdevree | Encyclo | Iplo | Regenwater | Mjoomen | Minaraad | Aquamarkt