De realisatie start bij de ondergrond. Vuil moet weg. Losse voegen ook. Vaak volgt een primer om de zuiging te reguleren en hechting te garanderen. Bij projecten met buitengevelisolatie wordt een mortellaag opgezet waarin een weefsel van glasvezel wordt ingebed; dit vangt de spanningen in de gevel op en minimaliseert de kans op latere scheurvorming. De randen en hoeken van het pand worden voorzien van hoekprofielen en stopprofielen. Dit waarborgt strakke lijnen. Het voorkomt mechanische schade bij intensief gebruik.
De eigenlijke pleisterlaag wordt meestal in één of meerdere gangen aangebracht. Minerale pleisters vergen een dikkere opzet. Kunstharspleisters blijven dunner. Na het aanbrengen volgt de structurering met een schuurbord of een rvs-spaan. Draaiende bewegingen creëren een korrelstructuur. Bij krabpleisters wordt de toplaag na een zekere uithardingstijd met een spijkerbord opengekrabd voor een specifiek esthetisch effect. Het droogproces is cruciaal. Direct zonlicht of harde wind kan de pleister te snel doen uitdrogen. De technische integriteit komt dan in het geding. In de praktijk bepaalt het weer de snelheid van het proces.
De markt scheidt de kaf van het koren via de gebruikte bindmiddelen. We maken een hard onderscheid tussen minerale pleisters en kunstharspleisters. Minerale varianten, vaak aangeduid als krabpleister, hebben cement en kalk als basis. Ze zijn waterdampdoorlatend. De muur ademt. Door de dikke laaggrootte — vaak tussen de 12 en 15 millimeter — is het materiaal echter zwaar en gevoeliger voor vervuiling door algen. Het oppervlak wordt na een korte droogtijd letterlijk opengekrabd.
Kunstharspleisters worden dunner aangebracht, meestal slechts enkele millimeters. Ze fungeren als een elastisch membraan. Water parelt van de gevel af. Dit zelfreinigende effect is een groot voordeel in stedelijke gebieden met veel fijnstof. Toch is de dampdoorlatendheid lager dan bij minerale systemen. De keuze hangt vaak af van de ondergrond; op isolatieplaten geniet kunsthars meestal de voorkeur vanwege de flexibiliteit.
Gevelbepleistering wordt in de volksmond vaak verward met kaleien of cementeren. Dat is onterecht. Kaleien is een techniek waarbij een dunne kalkpleister met een blokkwast wordt aangebracht. De structuur van het metselwerk blijft zichtbaar. Het resultaat is rustiek en golvend. Bij gevelbepleistering is de afwerking juist strak en egaal. Cementeren is weer een ander verhaal. Hierbij wordt een dunne laag cementmortel over de stenen gesmeerd, vaak puur functioneel om vochtdoorslag bij slecht voegwerk te voorkomen. Het mist de verfijnde korrelopbouw van moderne crepi.
Dan is er nog de spuitkurk. Een relatief nieuw fenomeen. Het is een mengsel van kurkkorrels en harsen dat tegen de gevel wordt gespoten. Hoewel het vaak onder de noemer gevelafwerking valt, verschilt de textuur wezenlijk van pleisterwerk. Het oogt minder homogeen. Bij monumentenpanden ziet men soms nog de klassieke schuurpleister op basis van uitsluitend kalk, bedoeld om historische muren te laten 'uitzweten'. Elk systeem heeft zijn eigen mechanische wetten. Mix ze nooit. De chemische compatibiliteit tussen de ondergrond en de afwerklaag is heilig.
Een klassiek beeld in de renovatiesector: een gedateerde bungalow uit de jaren '70. De gevels bestaan uit grauwe baksteen en vertonen lichte zettingscheuren. Door het aanbrengen van EPS-isolatieplaten met een witte kunstharspleister transformeert het pand volledig. De woning oogt direct als moderne nieuwbouw. Het resultaat is een monolithisch volume waarbij de dikke isolatieschil volledig aan het zicht is onttrokken door een strakke, korrelige huid.
In een stedelijke omgeving, waar fijnstof een probleem is, zie je vaak siliconenpleisters op de gevels van appartementsgebouwen. Een regenbui spoelt het vuil hier simpelweg vanaf. Het zogenoemde lotus-effect. De gevel blijft jarenlang helder zonder dat er een hogedrukreiniger aan te pas hoeft te komen. Bij monumentale boerderijen zie je weer iets anders. Daar wordt vaak gekozen voor een minerale krabpleister met een grove korrel. Het geeft de gevel een robuust, bijna natuursteenachtig uiterlijk dat perfect aansluit bij de historische context.
Denk ook aan de detailafwerking bij raamkaders. Een vakman plaatst hier speciale stopprofielen met een rubberen lip. Deze vangt de werking tussen het kozijn en de pleisterlaag op. Zonder dit detail ontstaan er binnen een jaar haarscheurtjes op de overgang. Water dringt binnen. De pleister vriest los. Het is precies dit soort klein technisch vernuft dat het verschil maakt tussen een duurzame gevel en een bron van toekomstige onderhoudskosten.
De wet kijkt mee bij de afwerking van een buitenmuur. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) stelt dwingende voorwaarden aan de brandveiligheid en de thermische isolatiewaarden van een gevelsysteem, waarbij de combinatie van isolatiemateriaal en de pleisterafwerking als één integraal systeem wordt beoordeeld op brandgedrag, wat vaak resulteert in een vereiste Brandklasse B voor utiliteitsbouw en appartementen. Cruciaal voor de veiligheid. Voor de technische uitvoering en het ontwerp van de pleisterlagen vormt de NEN-EN 13914-1 de belangrijkste leidraad. Deze norm definieert de eisen voor de ondergrond, de laagdikte en de verwerkingscondities van buitenpleisters.
Wie de gevel bepleistert, verandert het aanzicht. Een omgevingsvergunning is daarom meestal verplicht. De lokale welstandsnota bepaalt of een witte stucgevel past binnen het straatbeeld of dat de historische baksteenstructuur behouden moet blijven. Het is geen vrijbrief voor esthetische experimenten. Daarnaast dwingt de Omgevingswet tot zorgvuldigheid met betrekking tot de natuur; voorheen de Wet natuurbescherming. Voordat de steigers omhoog gaan en de mortel wordt aangemaakt, moet vaststaan dat er geen beschermde diersoorten zoals vleermuizen of gierzwaluwen in de gevel huizen. Het stilleggen van een project door toedoen van de flora- en faunawetgeving is een kostbare post die niemand wil.
Van kalk naar cement. Een harde breuk in de tijdlijn. Al bij de Romeinen was mortel op basis van gebuste kalk en tras de standaard voor weerbestendige muren. Deze hydraulische bindmiddelen vormden de basis voor de klassieke stucarchitectuur die we in historische binnensteden nog steeds terugvinden. In de Lage Landen bleef de toepassing eeuwenlang beperkt tot de rijkere architectuur of de noodzakelijke bescherming van zachte, poreuze baksteen tegen de zilte zeelucht.
De negentiende eeuw bracht Portlandcement. De bouwsector versnelde radicaal. Mortels werden harder en sterker, maar verloren de souplesse van de oude kalkpleisters. Dit leidde vaak tot spanningen tussen de stijve afwerklaag en het werkende metselwerk. Scheuren waren het gevolg. De echte technische revolutie voltrok zich echter pas na de Tweede Wereldoorlog. Woningnood dwong tot massaproductie. De oliecrisis van de jaren zeventig fungeerde vervolgens als de ultieme katalysator voor innovatie. Thermische isolatie werd een prioriteit.
In deze periode ontstonden de eerste 'Wärmedämm-Verbundsysteme' (WDVS) in Duitsland, de voorlopers van de huidige buitengevelisolatiesystemen. Gevelbepleistering transformeerde hierdoor van een massieve, minerale laag naar een gelaagd technisch systeem. De introductie van kunstharsdispersies in de jaren zestig maakte dunlagige pleisters mogelijk die flexibel genoeg waren om direct op isolatieplaten te worden aangebracht zonder te barsten. Een breuk met de traditie. Waar de klassieke ambachtsman vertrouwde op dikke lagen voor vochtwering, gebruikt de moderne verwerker nu chemisch gemodificeerde harsen voor elasticiteit en waterafstoting.