Eerst de reiniging. Voordat er ook maar een druppel middel de bekisting raakt, wordt het oppervlak ontdaan van stof, roest en betonresten van voorgaande cycli. Men brengt de vloeistof meestal aan via verneveling met een lagedrukspuit, waarbij de operator streeft naar een uniforme, flinterdunne film die de gehele binnenzijde van de mal bedekt. Bij horizontale oppervlakken zoals prefab-tafels is dit proces overzichtelijk, maar bij verticale wandkisten is waakzaamheid geboden om lopers en plasvorming onderin de kist te voorkomen. Een overschot aan middel leidt namelijk tot vlekken of 'pitting' in de betonhuid. Terwijl de spuitmond over het bekistingsoppervlak beweegt, moet de verneveling constant blijven om te voorkomen dat er plekken worden overgeslagen, wat later tot onherstelbare schade bij het ontkisten zou leiden.
De interactie met de ondergrond varieert sterk per materiaal. Houten bekistingen absorberen een deel van de vloeistof, waardoor de verzadiging van de toplaag de uiteindelijke lossing bepaalt. Bij niet-absorberende mallen, zoals staal of kunststof, blijft het middel als een fysieke barrière op het oppervlak liggen. De timing van de applicatie vindt doorgaans plaats vóór het vlechten van de wapening; men moet hierbij voorkomen dat het middel op de wapeningsstaven terechtkomt, aangezien dit de noodzakelijke aanhechting tussen beton en staal direct saboteert. Na het storten en uitharden van het beton zorgt de gevormde laag ervoor dat de chemische verbinding tussen cementpasta en bekistingswand uitblijft. De bekisting laat hierdoor los zonder dat er mechanische kracht of wrikken aan te pas komt, wat de integriteit van de hoeken en randen van het betonstuk waarborgt.
De classificatie van ontkistingsmiddelen begint bij de manier waarop ze de hechting verbreken. Fysiek werkende middelen, vaak op basis van minerale oliën of vetten, vormen een ondoordringbare barrière tussen beton en bekisting. Ze fungeren als een glijmiddel. Simpel en doeltreffend. Chemisch reactieve varianten pakken het anders aan. Deze bevatten vetzuren die een verbinding aangaan met de vrije kalk uit de cementpasta, waardoor een microscopisch dun laagje metaalzeep ontstaat. Dit voorkomt dat de cementpasta zich mechanisch verankert in het bekistingsoppervlak. Het resultaat is doorgaans een veel strakker en porievrij oppervlak, essentieel voor schoonbeton.
| Type | Basis | Kenmerk |
|---|---|---|
| Minerale olie | Aardolieproducten | Goedkoop, universeel inzetbaar, maar milieubelastend. |
| Plantaardige olie | Koolzaad of soja | Biologisch afbreekbaar, veilig voor de huid, uitstekende lossing. |
| Emulsies | Watergedragen | Geen oplosmiddelen, minder brandgevaar, ideaal voor gesloten ruimtes. |
| Was/Wax | Paraffine | Specifiek voor complexe mallen of kunststof bekistingen. |
De drager van het werkzame bestanddeel bepaalt de verwerkbaarheid. Oplosmiddelhoudende middelen verdampen snel, wat gunstig is bij lage temperaturen, maar de geur en gezondheidsrisico's zijn significante nadelen. Watergedragen emulsies zijn de moderne standaard voor prefab-fabrieken. Ze zijn geurloos en milieuvriendelijk. Let echter op: bij vorst zijn deze middelen onbruikbaar zonder toevoegingen.
Soms wordt er gesproken over bekistingsolie of betonolie. Hoewel deze termen in de volksmond als synoniem voor form release agents worden gebruikt, dekken ze niet altijd de lading. Een zuivere olie is namelijk slechts één van de mogelijke verschijningsvormen. Bij houten bekistingen (absorberend) is een middel nodig dat de zuiging van het hout neutraliseert zonder volledig in de vezels te verdwijnen. Bij stalen bekistingen (niet-absorberend) moet de film juist extreem dun en stabiel blijven om uitslag te voorkomen. Het onderscheid tussen een universeel middel en een specialistisch product voor bijvoorbeeld verticaal werk is cruciaal voor de uiteindelijke esthetiek van het bouwwerk.
Kijk naar een prefab-fabriek voor luxe woningbouw. De mallen voor trappen staan klaar. Een operator vernevelt een watergedragen emulsie over de gladde mallen. Hij mikt op een dikte van slechts enkele micrometers. Te veel olie verzamelt zich in de hoeken. Resultaat? Lelijke gaatjes, ook wel 'pitting' genoemd, in de rand van de trede. Het beton moet daarna tijdrovend worden hersteld.
Op een winderige bouwplaats in de polder staat een bekisting voor een funderingsbalk. Ruw vurenhout. De timmerman verzadigt het hout met een minerale olie. Het hout zuigt de olie op. Dit voorkomt dat de droge planken water uit de verse betonmortel onttrekken. Geen 'verbrand' of poederend beton aan de oppervlakte. Het lossen gaat later moeiteloos. De kist blijft heel voor de volgende stort. De snelheid ligt hoog.
Architectonisch beton in een stadscentrum vereist extreme precisie. De bekisting is hier van hoogwaardig kunststof of gecoat staal. Men kiest voor een chemisch reactief middel. Na het ontkisten is het oppervlak zo glad als natuursteen. Geen spoor van olievlekken of verkleuringen. Het beton ziet er precies uit zoals de architect het tekende: eerlijk, grijs en volkomen egaal. Een dunne film maakt hier het verschil tussen een meesterwerk en een mislukking.
Een grote tunnelbouwlocatie. Stalen tunnelbekistingen schuiven dagelijks. Een automatische sproei-installatie brengt de laag aan. Uniformiteit is hier de wet. Zonder deze barrière trekt de hydraulische kracht de bekisting simpelweg kapot bij het lossen. De film scheidt vloeibaar van vast. Het proces loopt gesmeerd.
Chemische hulpstoffen op de bouwplaats vallen onder strikte Europese en nationale kaders. De REACH-verordening reguleert de toelating en registratie van de ingrediënten in het ontkistingsmiddel. Veiligheidsinformatiebladen (SDS) zijn hierbij onmisbaar. Zij geven de nodige instructies voor veilige opslag en incidentbestrijding. Voor de verwerker is de Arbowet van direct belang. Het vernevelen van vloeistoffen creëert aerosols. Blootstelling hieraan moet tot een minimum worden beperkt. Ventilatie of adembescherming zijn vaak verplicht bij intensief gebruik in gesloten ruimtes.
Daarnaast speelt de CUR-Aanbeveling 100 een cruciale rol bij de realisatie van schoonbeton in Nederland. Hoewel dit een technische aanbeveling is, fungeert het in contracten vaak als de juridische meetlat voor de geleverde kwaliteit. Het gekozen middel moet aantoonbaar bijdragen aan de geëiste esthetische klasse. Ook de regelgeving omtrent Vluchtige Organische Stoffen (VOS) beperkt de keuzevrijheid voor de aannemer. Producten met een hoog gehalte aan oplosmiddelen worden uitgefaseerd ten gunste van watergedragen emulsies of plantaardige oliën.
De Wet milieubeheer dwingt tot een zorgvuldige omgang op de bouwlocatie. Lekkages in de bodem zijn simpelweg strafbaar. Ook bij biologisch afbreekbare varianten geldt een strikte zorgplicht om verontreiniging van grond- en oppervlaktewater te voorkomen. Morsen is uitgesloten. Opvangbakken onder de voorraad zijn de standaard.
Vroeger was de keuze simpel: men gebruikte wat voorhanden was. Het begon met dierlijke vetten en plantaardige oliën om de ruwe houten bekistingen van de Romeinen te verzadigen. Tijdens de industrialisatie van de negentiende eeuw, met de opkomst van grootschalig betonwerk, volstond vaak het simpelweg natmaken van het hout. Het water verzadigde de vezels, waardoor de opname van cementpasta werd beperkt. Een grove methode. De afwerking was zelden een prioriteit.
Met de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog veranderde de praktijk op de bouwplaats drastisch. Afgewerkte motorolie werd decennialang de standaard. Het was een goedkoop restproduct dat overal beschikbaar was. De nadelen waren echter groot: het beton raakte vervuild, de hechting van pleisterwerk faalde en het milieu leed onder de lekkages. Pas in de jaren zestig en zeventig verschenen de eerste gespecialiseerde minerale oliën op de markt. Deze middelen waren de voorlopers van de huidige generatie, specifiek ontwikkeld om de vorming van luchtbellen tegen te gaan en de lossing te vergemakkelijken.
De echte technologische sprong vond plaats met de introductie van chemisch reactieve stoffen in de jaren tachtig. In plaats van een dikke vetlaag, ontstond er een microscopische zeepfilm door een reactie met de kalk in de cement. Dit opende de weg voor de opkomst van 'schoonbeton'. Esthetiek werd een technische eis. Tegelijkertijd zorgde strengere milieuwetgeving en de Arbowetgeving vanaf de jaren negentig voor een uitfasering van oplosmiddelhoudende producten. De sector verschoof naar watergedragen emulsies en biologisch afbreekbare oliën op basis van koolzaad of soja. Innovatie wordt vandaag de dag niet langer gedreven door alleen de lossing, maar door de reductie van de ecologische voetafdruk en de veiligheid voor de gebruiker.