De totstandkoming begint bij de selectie en winning van massieve monolieten. Vaak kilometers van de beoogde locatie vandaan. Transport geschiedt over onverhard terrein met behulp van houten rollers, sleden en brute menskracht. Een logistieke krachttoer. Ter plaatse graaft men diepe funderingskuilen in de bodem, waarbij de diepte nauwgezet wordt afgestemd op het zwaartepunt van de specifieke megaliet. Dit waarborgt de stabiliteit zonder gebruik van funderingsmortel.
Het oprichten zelf is een proces van mechanica en hefboomwerking. Men schuift de steen over een hellingbaan van opgeworpen aarde tot de rand van de kuil. Met touwen van plantaardige vezels en eikenhouten hefbomen wordt het blok verticaal getrokken. Precisie is hierbij essentieel. De voet van de steen wordt vervolgens klemgezet met kleinere breukstenen en stevig aangestampte grond. Massa en zwaartekracht doen de rest. De positionering van elke steen binnen de cirkel volgt dikwijls een vooraf bepaald geometrisch plan, waarbij astronomische zichtlijnen als leidraad dienen voor de exacte locatie. Zo ontstaat een configuratie waarbij de tussenruimtes en de inval van het licht evenzeer deel uitmaken van het bouwwerk als de stenen zelf.
De term cromlech is taalkundig glad ijs. In de Franse en Engelse archeologie duidt het nagenoeg altijd op een steencirkel. Echter, in Wales en Ierland werd de term historisch vaak gebruikt voor wat we nu een dolmen of hunebed noemen: een grafkamer met een deksteen. Deze begripsverwarring is hardnekkig. Men moet daarom altijd verifiëren of de bron spreekt over een open kring van menhirs of een gesloten megalithische kamer. De grens tussen architecturale vormen vervaagt soms letterlijk in het veld.
Niet elke cromlech volgt hetzelfde geometrische stramien. De variatie is groot en vaak regio-gebonden. Men onderscheidt onder andere:
| Type | Kenmerken | Locatie/Context |
|---|---|---|
| Enkelvoudige cirkel | Eén ring van vrijstaande orthostaten. | Wijdverspreid, vaak bescheiden van omvang. |
| Concentrische cirkels | Meerdere ringen binnen elkaar, vaak met een centraal element. | Complexere rituele centra, zoals de binnenringen van Avebury. |
| Recumbent Stone Circle | Een cirkel waarbij één massieve steen plat op zijn zij ligt, geflankeerd door de twee hoogste staande stenen. | Specifiek voor Noordoost-Schotland (Aberdeenshire). |
| Ovale configuraties | Vervormde cirkels, vaak aangepast aan de topografie van het terrein. | Vaak laat-neolithisch. |
Er bestaat een wezenlijk verschil tussen een cromlech en een henge. Waar de cromlech de stenen configuratie zelf is, verwijst een henge strikt naar het grondwerk: een cirkelvormige wal met een aan de binnenzijde gelegen greppel. Stonehenge is een hybride; het is een cromlech gevat binnen een henge. De meeste steencirkels hebben echter geen omwalling en staan vrij in het landschap. Soms is de cirkel slechts de rand van een kerb cairn, waarbij de stenen een centrale grafheuvel omsluiten die in de loop der millennia is weggeërodeerd. Het onderscheid tussen een monumentale verzamelplaats en een loutere grafmarkering is hierdoor archeologisch vaak lastig vast te stellen.
Stonehenge doorbreekt de standaard van de enkelvoudige staander. Hier tref je architraven aan. Dit zijn horizontale liggers die met een primitieve maar doeltreffende pen-en-gatverbinding op de verticale orthostaten zijn geborgd. Het is houtbouw vertaald naar rots. De precisie van de ring, gecombineerd met de hoefijzervormige opstelling binnenin, toont aan hoe massa en open ruimte bewust werden gemanipuleerd om de zonsopkomst tijdens de zonnewende te vangen.
In het Engelse Lake District ligt Castlerigg. De stenen zijn hier relatief laag. De positionering is echter meesterlijk. De cirkel omlijst de omringende bergtoppen. De bouwers gebruikten de natuurlijke horizon als visueel richtpunt. Het bouwwerk functioneert hier als een frame voor het landschap. Architectuur zonder dak, waarbij de omgeving de muren vormt.
De Cromeleque dos Almendres in Portugal toont de evolutie van een cromlech door de tijd heen. Het begon als een bescheiden kring, later uitgebreid tot een dubbele eivorm met bijna honderd granieten blokken. Sommige stenen dragen subtiele gravures van cirkels en lijnen. Deze decoraties worden pas bij specifiek strijklicht zichtbaar. Het illustreert dat een cromlech vaak geen statisch object was, maar een groeiend project dat over generaties heen werd aangepast en uitgebreid. In de Franse regio Bretagne kom je de cromlech vaak tegen als het ceremoniële eindstation van een kilometerslange rij menhirs, de zogenaamde alignementen. Het fungeert daar als een besloten ruimte die een scherp contrast vormt met de lineaire dynamiek van de voorafgaande stenen rijen.
De juridische status van megalithische structuren zoals de cromlech is in Nederland verankerd in de Erfgoedwet. Strikt. Onherroepelijk. Deze wetgeving reguleert de bescherming van archeologische monumenten, zowel boven als onder de grond. Wie graaft bij een geregistreerd monument zonder de juiste certificering riskeert zware sancties. De wet beschermt niet alleen de fysieke monolieten, maar nadrukkelijk ook de archeologische context in de directe nabijheid. Bodemlagen zijn informatiebronnen. Sinds de integratie in de Omgevingswet is de zorgvuldigheidstoets bij ruimtelijke ontwikkelingen leidend geworden. De initiatiefnemer van een project draagt de kosten voor archeologisch vooronderzoek. Dat is de essentie van het Verdrag van Malta. Behoud in situ geniet altijd de voorkeur.
Wanneer behoud ter plekke technisch of maatschappelijk onmogelijk is, volgt een opgraving conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA). Deze normering stelt strikte eisen aan de documentatiemethode en de conservering van vondsten. Voor internationale locaties van uitzonderlijk belang gelden de richtlijnen van de UNESCO Werelderfgoedconventie. Dit resulteert vaak in strikte bufferzones waarbinnen moderne bebouwing verboden is om de historische zichtlijnen en de landschappelijke setting te waarborgen. Wetgeving reikt hier dus verder dan de massa van de steen; het beschermt de leegte eromheen.
De oorsprong van de cromlech ligt diep in het neolithicum, grofweg tussen 3500 en 2500 v.Chr. Het was geen plotselinge uitvinding. Het was een verstening. Voorafgaand aan de massieve megalieten bouwden gemeenschappen vergelijkbare structuren van hout. Deze timber circles dienden als technisch en ritueel prototype. De overgang van vergankelijk eikenhout naar onvergankelijk graniet of zandsteen markeerde een fundamentele verschuiving in de omgang met tijd en territorium. De bouwers kozen voor de eeuwigheid.
Tijdens de vroege bronstijd bereikte de constructietechniek een hoogtepunt. De complexiteit nam toe. Men plaatste niet langer simpelweg stenen in een gat, maar begon de massa te bewerken en geometrische wetmatigheden toe te passen. In deze periode verspreidde het fenomeen zich langs de Atlantische kustlijn. Handelsroutes en architecturale ideeën liepen parallel. Na 1500 v.Chr. stopte de actieve bouw van grote cromlechs abrupt. De focus verschoof naar kleinere, individuele grafmonumenten. De monumentale traditie verstilde.
De geschiedenis na de prehistorie is er een van ambivalentie. In de middeleeuwen werden cromlechs vaak beschouwd als heidense overblijfselen of natuurlijke fenomenen. Velen sneuvelden. De stenen waren immers uitstekend funderingsmateriaal voor kerken en boerderijen. Pas tijdens de Verlichting en de Romantiek ontstond er een hernieuwde belangstelling, al was deze aanvankelijk doorspekt met speculatie over druïden. De moderne archeologie verving later de mythe door stratigrafie en koolstofdatering. Zo werd de cromlech van een lokaal curiosum getransformeerd tot een complex technisch onderzoeksobject.
Joostdevree | Nl.wikipedia | Encyclo | Anw.ivdnt | Hunebednieuwscafe | Archive | Isgeschiedenis