De realisatie van een castrum startte steevast met de aankomst van de gromatici, de militaire landmeters. Zij bepaalden met een groma de centrale assen op het terrein. Precisie was hierbij leidend. Het snijpunt van de twee hoofdwegen vormde het nulpunt voor de verdere verkaveling. Vanuit dit centrum werden de contouren van het kamp uitgezet met piketten en koorden, waarbij de hoeken vaak werden afgerond om dode hoeken in de verdediging te vermijden. Grondverzet vormde de fysieke start van de bouw. Soldaten groeven een omlopende gracht, de fossa, waarbij de vrijgekomen aarde direct aan de binnenzijde werd opgeworpen tot een wal, de agger.
Bovenop deze wal verrees de vallum. Dit was een palissade van hittebestendige houten palen die vaak al door de legionairs tijdens de mars werden meegevoerd. Snelheid was cruciaal bij marskampen. Permanente vestingen ondergingen later een transformatie waarbij de aarden wallen plaatsmaakten voor zware natuurstenen muren en wachttorens.
Binnen de omwalling volgde de inrichting een rigide raster. Men deelde het terrein op in bouwblokken, gescheiden door een netwerk van haakse wegen die de afwatering vergemakkelijkten. Het hoofdkwartier, het principia, verrees centraal bij het kruispunt van de hoofdwegen. Hieromheen werden de graansilo's met verhoogde vloeren tegen optrekkend vocht en de werkplaatsen geclusterd. De manschappen verbleven in tenten of houten barakken die in vaste secties waren gegroepeerd per centurie. Men hanteerde een strikte scheiding tussen de woonzones, de stallen en de logistieke zones om de hygiëne en de mobiliteit binnen de muren te waarborgen. De watervoorziening en de afvoer van afvalwater kregen prioriteit; doorgaans liepen er stenen goten langs de wegen om overtollig hemelwater direct buiten de poorten te lozen. Vier hoofdpoorten boden toegang tot het kamp, gepositioneerd aan het uiteinde van de centrale verkeersaders, wat een snelle uitval van troepen in alle windrichtingen mogelijk maakte.
Een castrum was zelden een statisch gegeven. De Romeinen maakten een scherp onderscheid op basis van de gebruiksduur en het seizoen. Zo waren de castra aestiva de typische zomerkampen. Deze werden met een bijna bezeten snelheid opgeworpen tijdens veldtochten, vaak bedoeld voor slechts één nacht of enkele weken. Licht. Wendbaar. Effectief. Daartegenover stonden de castra hiberna, de winterkwartieren. Deze locaties boden meer beschutting tegen de elementen; de tenten van leer maakten hier plaats voor houten barakken en de verdedigingswerken kregen een permanenter karakter.
Wanneer een locatie strategisch onmisbaar bleek voor de controle over een regio, transformeerde de nederzetting tot een castra stativa. Dit waren de permanente bases. Generaties soldaten woonden hier. De overgang van hout en aarde naar natuursteen markeerde de definitieve vestiging van de Romeinse macht in het landschap. In deze statische kampen versmolten militaire noodzaak en architecturale ambitie tot een fundament dat eeuwen zou overleven.
Grootte bepaalde de naamgeving. De term castrum wordt vaak gereserveerd voor de massale legerplaatsen die een volledig legioen van ongeveer vijfduizend man konden huisvesten. Voor kleinere eenheden hanteerde men de term castellum. Een compactere variant. Functioneel identiek, maar op kleinere schaal uitgevoerd. Deze forten boden onderdak aan hulptroepen, de zogeheten auxilia, en vormden de ruggengraat van de grensbewaking langs de Limes.
In de late keizertijd veranderde de militaire tactiek en daarmee de bouwvorm. De burgus deed zijn intrede. Dit was een kleine, torenachtige versterking die vaak direct aan wegen of rivieroevers stond. Geen uitgestrekt raster meer. De burgus was een verticaal georiënteerd militair steunpunt. Het is belangrijk dit te onderscheiden van een oppidum; een term die de Romeinen gebruikten voor de versterkte nederzettingen van lokale stammen. Waar een castrum de geometrische perfectie van de Romeinse landmeters uitstraalde, volgde een oppidum vaak de grillige contouren van het natuurlijke landschap. Een contrast tussen dwangbuisarchitectuur en organische groei.
Vier uur 's middags na een uitputtende mars van dertig kilometer. De bevelhebber wijst een strategisch plateau aan. Direct grijpen de gromatici hun instrumenten. Geen discussie over de indeling; de eerste schopsnede voor de fossa valt binnen enkele minuten. Een soldaat uit Hispania weet precies waar zijn tent moet staan in dit tijdelijke kamp in de rivierklei. Alles volgens het gestandaardiseerde handboek. Terwijl de zon zakt, staat er een functionerende versterking. Efficiëntie door eindeloze herhaling.
Kijk naar de plattegrond van het moderne Utrecht of de kern van Maastricht. Wie over het Domplein wandelt, loopt letterlijk over de fundamenten van een Romeins castellum. De contouren van de huidige straten volgen nog steeds de rigide lijnen die de Romeinse genie tweeduizend jaar geleden in de bodem uitzette. De haakse hoeken in het oude centrum zijn geen historisch toeval. Het zijn de versteende restanten van de via principalis en de via praetoria. Militaire logica die de basis vormt voor modern stedelijk leven; je ziet het terug in de kadastrale grenzen die de rechthoekige structuur van het oorspronkelijke kampement nog altijd respecteren.
In een permanent castrum zoals op de Hunerberg bij Nijmegen zie je de techniek in de details. Verhoogde vloeren in de horrea (graansilo's) voorkwamen dat de wintervoorraad door optrekkend vocht bedierf. Diepe, stenen goten langs de wegen vingen het overvloedige hemelwater op en leidden het direct naar de buitenste gracht. Een militaire ingenieur dacht destijds niet in esthetiek. Hij dacht in waterhuishouding, hygiëne en doorstroming. Zelfs in de barakken was de indeling strikt: precies acht man per kamer, inclusief een aparte nis voor de zware uitrusting. Orde was geen esthetische keuze, maar een bittere voorwaarde voor overleven aan de vijandige randen van het rijk.
Archeologische resten van een castrum vallen in Nederland direct onder de Erfgoedwet. Sinds 2016. Deze wet regelt de bescherming van het bodemarchief en stelt eisen aan de omgang met rijksmonumenten, waarbij veel locaties van voormalige Romeinse legerplaatsen een beschermde status genieten. Wie bouwt op of nabij de contouren van een castrum, krijgt te maken met de Omgevingswet. Een integraal stelsel. Hierin is de Archeologische Monumentenzorg (AMZ) verankerd, voortvloeiend uit het Europese Verdrag van Malta. Het principe is helder: de verstoorder betaalt. Ontwikkelaars zijn verplicht om bij bodemingrepen voorafgaand onderzoek te doen naar de aanwezigheid van militaire structuren, waarbij de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA) de technische leidraad vormt voor het uitvoerend veldwerk.
De juridische bescherming beperkt zich niet tot de fysieke muren alleen. Het gaat ook om de context van het landschap. Bij locaties die onderdeel zijn van de Neder-Germaanse Limes, sinds 2021 UNESCO Werelderfgoed, gelden aanvullende restricties in de lokale bestemmingsplannen (nu omgevingsplannen). Geen willekeur. De regelgeving dwingt tot 'behoud in situ' indien mogelijk; het castrum blijft dan ongestoord in de bodem bewaard. Pas wanneer dit technisch onhaalbaar is, volgt een opgraving volgens strikte protocollen om de data voor de wetenschap te ontsluiten, waarbij elke dwarsdoorsnede van een fossa of fundament van een principia nauwgezet moet worden gedocumenteerd conform de wettelijke standaard.
Geometrie als wapen. De oorsprong van het castrum ligt in de noodzaak tot absolute voorspelbaarheid tijdens de expansie van de Romeinse Republiek. Al in de tweede eeuw voor Christus beschreef de Griekse historicus Polybius het kampement als een onwrikbaar systeem; een rigide blauwdruk die onafhankelijk van het terrein werd opgelegd aan het landschap. Waar vroege kampen nog hoofdzakelijk bestonden uit tenten en vluchtige aarden wallen, dwong de consolidatie van de rijksgrenzen onder keizer Augustus tot een fundamentele verandering in de bouwtechniek.
De transitie van hout en aarde naar natuursteen markeerde de eerste eeuw na Christus. Houten barakken maakten plaats voor constructies van tufsteen of kalksteen, vaak verbonden met vroege vormen van betonmortel. Deze verstening was geen esthetische keuze. Het was een logistiek antwoord op de permanente stationering van troepen langs de Limes. In de tweede eeuw bereikte de standaardisatie haar hoogtepunt; de indeling volgens de beschrijvingen van Pseudo-Hyginus toont een geperfectioneerd raster dat de basis zou vormen voor de latere Europese stedenbouw.
Tijdens de crisis van de derde eeuw en de daaropvolgende late oudheid versnipperde het klassieke model. De enorme legioenskampen voor vijfduizend man bleken te kwetsbaar en te log voor de nieuwe, mobiele tactieken. Verdedigingswerken werden dikker en hoger. De nadruk verschoof van offensieve uitvalsbases naar defensieve bastions met zware ronde torens en versterkte toegangspoorten. Deze evolutie eindigde in de bouw van burgi: compacte, verticale steunpunten die de overgang markeerden naar de middeleeuwse kasteelarchitectuur. Het castrum transformeerde zo van een tijdelijk militair instrument naar de versteende ruggengraat van de civiele infrastructuur.