Het mengen van kalk en tras vormde het vertrekpunt. Een taaie binder. Vervolgens werd het grove puin, de brikken, door de mortel geschept tot elk brokstuk volledig was omhuld door de pap. Men stortte deze zware massa in houten bekistingen of vaak rechtstreeks in de ontgraven funderingssleuven, waarbij de natuurlijke wanden van de sleuf als tijdelijke mal dienden voor de onderste lagen van het bouwwerk. Handmatige verdichting was de standaard. Met zware stampers sloeg men de lucht uit het mengsel zodat de mortel zich in elke kier van het grillige baksteenpuin perste. Een dichte, monolithische massa bleef over.
De uitharding verliep traag. Omdat de puzzolane reactie tussen de componenten tijd nodig heeft, bleven de constructies vaak lang in de bekisting staan, wat essentieel was voor de uiteindelijke hardheid van de constructie in de vochtige Nederlandse bodem. Deze chemische binding gaat door onder water. Het proces resulteert in een materiaal dat over de decennia heen aan sterkte wint. Men paste het vooral toe in dikke lagen. De massa van het beton zorgde voor de stabiliteit van de zware negentiende-eeuwse metselwerkconstructies die er bovenop werden opgetrokken.
Terminologie in de negentiende-eeuwse bouwkunst is soms grillig. Brikkenbeton wordt vaak in één adem genoemd met trasbeton. Toch is er een nuance: trasbeton duidt specifiek op de hydraulische eigenschappen van de mortel (de binder), terwijl brikkenbeton de nadruk legt op de grove vulling. Het is een kwestie van perspectief. De mortel zelf. De vulling zelf. Samen vormen ze het beton.
Een ander verwant begrip is stampbeton. Dit is echter een procesnaam en geen materiaalaanduiding. Omdat brikkenbeton door zijn taaie, aardvochtige consistentie altijd met zware stampers verdicht moest worden, zijn brikkenbeton en stampbeton in de praktijk vaak synoniemen voor hetzelfde eindproduct in een funderingssleuf. Het onderscheid met modern puinbeton is cruciaal; waar de moderne variant cement als bindmiddel gebruikt, steunt het historische brikkenbeton volledig op de chemie tussen kalk en tras.
Je ziet het vaak pas als de graafmachine vastloopt. Tijdens de restauratie van een negentiende-eeuws verdedigingswerk komt een funderingsstrook bloot te liggen. Wat op afstand een hoop gestort puin lijkt, blijkt bij nadere inspectie een massieve, onverwoestbare eenheid te zijn. De rode scherven van de 'brikken' tekenen zich scherp af tegen de grijsachtige kalk-trasmortel. Het materiaal is karakteristiek voor een specifieke bouwfase in onze civiele historie.
Stel je een wand voor van twee meter dik. Geen staal te bekennen. De constructie moet de inslag van een vijandelijk projectiel opvangen door pure massa. Bij een boring voor nieuwe ventilatiekanalen komt de kern naar boven: een grillig conglomeraat van kapotte baksteen en een steenharde binder die de boorkop doet roken. Dat is de kracht van de massa. Het is zwaar, log en onverzettelijk.
Bij het herstel van een historische sluis in de polder stuit men op de onderbouw. De houten palen dragen een dikke plaat brikkenbeton. Hoewel de bodem verzadigd is met water, vertoont het beton geen sporen van uitloging. Integendeel. De hydraulische reactie heeft de fundering onder water getransformeerd tot een monoliet die de druk van de massieve gemetselde sluiswanden moeiteloos verdeelt over het palenplan. Het water was geen vijand, maar een katalysator voor de uitharding.
In de kelder van een oude jeneverstokerij wordt de vloer opengebroken voor moderne riolering. Geen dunne dekvloer, maar een brute laag van stampbeton met grove baksteeninvulling. De arbeiders moeten overstappen op zwaarder materieel. Het materiaal geeft zijn geheimen pas prijs in de breukvlakken. Daar zie je de perfecte aanhechting tussen de poreuze baksteen en de trasmortel; ze zijn na honderdvijftig jaar nagenoeg versmolten tot één nieuw gesteente.
De wet is helder. Brikkenbeton is erfgoed. Wie een boor zet in een negentiende-eeuws fundament, krijgt onvermijdelijk te maken met de Erfgoedwet en de Omgevingswet. Geen ontkomen aan. Omdat dit specifieke materiaal vrijwel uitsluitend voorkomt in constructies met een monumentale status — denk aan de Stelling van Amsterdam of oude sluiscomplexen — gelden er strikte regels voor elke fysieke ingreep.
De integriteit van het materiaal moet behouden blijven. Voor monumentale constructies gelden specifieke instandhoudingsplichten waarbij de verhouding tussen de 'brikken' en de kalk-trasbinder centraal staat. Richtlijnen van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM) bieden hierbij het noodzakelijke technische kader. Hoewel deze uitvoeringsrichtlijnen technisch gezien private normen zijn, hanteren overheden ze vrijwel altijd als dwingende voorwaarde voor het verlenen van een omgevingsvergunning of het toekennen van restauratiesubsidies. Het simpelweg vervangen van brikkenbeton door modern gewapend beton is juridisch en ethisch vaak onaanvaardbaar binnen de vigerende beschermingsregimes.
Wordt het materiaal onverhoopt toch uitgebroken? Dan treedt het Besluit bodemkwaliteit in werking. Historisch puinbeton kan variabele bestanddelen bevatten die de afvoer en het hergebruik van de brokstukken als gecertificeerde bouwstof juridisch complex maken. Milieuhygiënische keuringen zijn in dergelijke gevallen vaak verplicht voordat de brokstukken een nieuwe bestemming mogen krijgen.
De negentiende-eeuwse genie-officier zocht massa. Terwijl de industriële revolutie elders stoommachines perfectioneerde, worstelde de Nederlandse waterbouw met de kwetsbaarheid van traditioneel metselwerk in de verzadigde bodem van vestingwerken. Baksteenresten boden de oplossing. Brikkenbeton kende zijn absolute hoogtijdagen tussen 1850 en 1880. Een periode waarin de landsverdediging vroeg om bomvrije constructies die bestand moesten zijn tegen de toenemende vuurkracht van de getrokken loop.
Men keek naar het verleden voor de toekomst. De techniek greep terug op de Romeinse principes van het opus caementicium, maar dan vertaald naar de lokale beschikbaarheid van materialen. Trass uit de Eifel fungeerde als de noodzakelijke katalysator. Het verving de trage luchtkalkmortels die in dikke muren simpelweg nooit volledig uithardden door een gebrek aan kooldioxide. Door de toevoeging van gebroken baksteen — afval uit de steenovens — ontstond een goedkoop en volumineus constructiemateriaal dat hydraulisch verhardde. Ook onder water.
Met de opkomst van Portlandcement aan het eind van de negentiende eeuw versomberde de toekomst van het brikkenmengsel. Beton werd gewapend. Het werd vloeibaarder. De introductie van ijzeren staven in de betonmortel vereiste een fijner en homogener aggregaat dan grove brikken konden bieden. Rond 1900 was de rol van brikkenbeton als primair constructiemateriaal voor nieuwe werken grotendeels uitgespeeld. Wat rest is een enorme ondergrondse voetafdruk in de Nederlandse civiele techniek. Een overgangstechnologie die de kloof overbrugde tussen ambachtelijk metselwerk en de moderne betonindustrie.