De realisatie van een boerderette vertrekt vanuit de uiterlijke verschijningsvorm van het volume. De massa wordt doorgaans vormgegeven als een langgerekt of T-vormig hoofdonderkomen. Hierbij is de kapconstructie de bepalende factor. Men kiest vaak voor een verhouding waarbij het dakvlak dominant aanwezig is ten opzichte van de gevelhoogte. Dit versterkt de suggestie van een historisch bedrijfsgebouw. Het casco bestaat meestal uit moderne bouwmaterialen zoals kalkzandsteen of beton. Dit wordt vervolgens ingepakt in een schil die de gewenste nostalgische uitstraling verzorgt. Esthetiek regeert de constructie.
Materialisering is cruciaal voor de geloofwaardigheid. Gebakken handvormstenen. Authentieke vlechtwerken in de topgevels. Metselwerk in kruisverband. Een rieten kap wordt tegenwoordig vrijwel altijd op een modern schroefdak aangebracht om de nodige isolatiewaarden en brandveiligheid te garanderen zonder het uiterlijk aan te tasten. Soms voegt men houten gebinten of kolommen toe als louter decoratieve elementen, puur voor de sfeerbeleving. Het visuele resultaat moet de indruk wekken van ouderdom, maar de technische uitvoering is volledig 21e-eeuws.
De indeling van de gevels volgt een paradoxaal patroon. Waar een historische boerderij kleine vensters had in de stalgedeelten, verlangt de moderne bewoner juist naar maximale lichtinval. Men lost dit in de praktijk vaak op door grote glaspartijen te situeren op de plekken waar van oudsher de mendeuren of deeldeuren zaten. Stalraampjes verschijnen soms als ornament, maar dan uitgevoerd met hoogwaardig isolatieglas en slanke profielen. Details zoals luiken, gesmede muurankers en uilenborden maken het beeld compleet. De positionering op de kavel is doorgaans ruim opgezet om het landelijke karakter te benadrukken, waarbij de tuinarchitectuur vaak naadloos aansluit bij de gekozen bouwstijl.
Binnen het genre boerderettes is de variatie groot, al lijken ze voor de leek vaak op elkaar. De architectonische vertaling leunt meestal op drie hoofdmodellen. Het langhuistype is de meest sobere vorm. Een rechthoekig volume onder één doorlopende kap. Eenvoudig en herkenbaar. Daarnaast ziet men vaak de T-boerderette, waarbij het woongedeelte haaks op het achterhuis staat. Dit imiteert de statige herenboerderijen uit de Betuwe of Noord-Holland. Het creëert een hiërarchie in de gevel. Minder vaak voorkomend maar wel aanwezig is de variant die de L-vorm van een Vlaamse schuur of een Brabantse langgevelboerderij kopieert.
De kapvorm bepaalt de nuance. Een wolfsend — die afgeschuinde zijde aan de top van de gevel — geeft een zachtere uitstraling dan een strakke tuitgevel. Sommige ontwerpen focussen op de Zeeuwse zwartgepotdekselde schuurstijl. Anderen zoeken het in de Limburgse vakwerkstijl met witte vlakken en donkere houten regels. Het gaat hierbij niet om een historisch correcte regio-indeling, maar om een esthetische keuze van de opdrachtgever. Soms mengt men stijlen. Eclectische nostalgie. Het doel blijft hetzelfde: een maximaal volume onder een dakvlak dat visueel naar de grond reikt.
Er ontstaat regelmatig begripsverwarring tussen de boerderette en de moderne schuurwoning. Dat is technisch onjuist. Een boerderette is ornamentaal. Denk aan gesmede muurankers, luiken met zandloperfiguren en traditioneel metselwerk met vlechtwerk. De schuurwoning is daarentegen abstract. Geen overstekken. Vaak geen goten in het zicht. De schuurwoning gebruikt de hoofdvorm van een boerenschuur als minimalistisch concept, terwijl de boerderette juist de details van het verleden opzoekt.
Ten opzichte van de authentieke boerderij is het verschil puur functioneel. Bij een echte boerderij is de constructie afgestemd op zware belasting van de hilde of de deel. Dikke eiken gebinten dragen daar de oogst. In de boerderette zijn deze gebinten vaak van gelijmd vurenhout of zelfs van polyurethaan. Louter decoratie. Schijnconstructie. Waar een echte boerderij een geschiedenis van aanbouw en functiewijziging ademt, is de boerderette een statisch ontwerp. Alles is in één keer bedacht. De deeldeuren die vroeger toegang boden aan paard en wagen, fungeren nu als glazen pui voor de woonkamer. De stalraampjes zijn prefab elementen die enkel dienen om het gevelbeeld te breken. Het is architectuur als decorbouw.
Stel u een nieuwe villawijk voor aan de rand van een middelgrote stad. Tussen de moderne kubistische woningen door staat een pand dat onmiddellijk opvalt door een rieten kap met wolfseinden. De gevel is opgetrokken uit robuuste, donkere handvormstenen. Wat direct opvalt, is de enorme glazen pui in de zijgevel. Deze bevindt zich exact op de plek waar bij een historische boerderij de mendeuren voor de hooiwagens zouden zitten. Het is een typische boerderette. De bewoners parkeren hun auto in een inpandige garage die verborgen gaat achter een houten gevelbekleding, uitgevoerd in een zwartgepotdekselde stijl die doet denken aan een Zeeuwse schuur.
Een ander herkenbaar beeld vormt de detaillering rondom de vensters. In een authentiek pand zijn kozijnen vaak sober. Bij de boerderette ziet men echter vaak witgeschilderde luiken met decoratieve zandloperfiguren in groen en rood. Ze zitten vastgeschroefd aan de gevel. Dichtgaan kunnen ze niet. Het is louter een visueel hulpmiddel om de gewenste landelijke sfeer op te roepen. Boven de ramen zijn soms rollagen met vlechtwerk in het metselwerk aangebracht, een technisch hoogstandje van de metselaar dat hier puur als versiering dient en geen constructieve noodzaak meer heeft.
Binnenin de woning is de illusie compleet door het gebruik van zware, eikenhouten gebinten in de woonkamer. Wie goed kijkt, ziet dat deze balken de verdiepingsvloer niet daadwerkelijk dragen; de echte constructie is van beton en staal, weggewerkt achter strak stucwerk. De 'stalraampjes' in de hal bevatten geen enkel glas, maar zijn hoogwaardige aluminium profielen met drievoudige beglazing. Het resultaat is een woning die van een afstand oogt als een monument, maar bij benadering de strakke afwerking en het comfort van een nieuwbouwvilla verraadt.
Regels dicteren het uiterlijk. Vaak meer dan de architectuur zelf. Hoewel de boerderette esthetisch teruggrijpt op het verleden, moet het bouwwerk onverbiddelijk voldoen aan de eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL), wat met name voor de energieprestatie (BENG) en de constructieve veiligheid strikte kaders stelt aan moderne materialen en isolatiewaarden. Vooral bij nieuwbouwprojecten in het buitengebied of specifieke woonwijken. Beeldkwaliteitsplannen binnen het omgevingsplan vormen de juridische basis voor de realisatie van dit type woningen; gemeenten sturen hiermee op een landelijke uitstraling door dwingende eisen te stellen aan de nokhoogte, de dakhelling en de verplichte toepassing van natuurlijke materialen zoals baksteen en riet.
Brandveiligheid bij riet is een kritiek punt. NEN 6068 is hierbij de leidende norm voor de bepaling van de weerstand tegen branddoorslag en brandoverslag. De afstand tot de perceelgrens is vaak de beslissende factor voor de constructieve opbouw van de kap. In dichtbebouwde villaparken dwingt de regelgeving bijna altijd tot de keuze voor een gesloten schroefdakconstructie. Dit is noodzakelijk om aan de vereiste WBDBO-waarden (Weerstand tegen BrandDoorslag en BrandOverslag) te voldoen zonder dat de esthetiek van de boerderette verloren gaat. Veiligheid telt zwaar. De constructieve berekeningen moeten bovendien aantonen dat decoratieve elementen, zoals niet-dragende houten gebinten, geen risico vormen voor de stabiliteit van de hoofddraagconstructie bij brand of extreme belasting.
De boerderette is geen historisch gegroeid type, maar een product van de late twintigste eeuw. In de jaren tachtig en negentig ontstond een duidelijke tegenbeweging tegen het functionele modernisme. Men wilde terug naar de menselijke maat. Architectuur als emotie. De term dook voor het eerst op in vakbladen om een specifieke vorm van catalogusbouw te duiden die inspeelde op het verlangen naar een landelijke levensstijl, zonder de ongemakken van een tochtig monument. Het was de tijd waarin de welvaart steeg. Particuliere opdrachtgevers zochten naar status. De boerderette bood die status door de schaal van een herenboerderij te combineren met de efficiëntie van systeembouw.
Aanvankelijk werd het fenomeen door architecten weggezet als architectonische kitsch. Een decorstuk. Maar de markt won. De bouwsector professionaliseerde de productie van deze woningen razendsnel, waarbij prefab elementen werden gecombineerd met traditioneel ogende details zoals uilenborden en luiken. Wat begon als een niche voor de individuele kavelkoper, groeide uit tot een dominante stijl in de vroege Vinex-locaties en villaparken.
Rond de eeuwwisseling veranderde de rol van de boerderette binnen de ruimtelijke ordening. Gemeenten begonnen 'beeldkwaliteitsplannen' op te stellen. Hierin werd de boerderette vaak als gewenste referentie opgenomen voor overgangsgebieden tussen stad en land. Het werd een beleidsinstrument. Hiermee verschoof de focus van pure imitatie naar een meer gereguleerde vorm van landelijk bouwen.
Technisch onderging de boerderette ook een transformatie. De vroege modellen uit de jaren tachtig kampten vaak met een matige detaillering; de verhoudingen tussen de kap en de gevel klopten constructief niet altijd met het historische voorbeeld. Latere generaties vertoonden een hogere graad van vakmanschap. De introductie van het schroefdak verving de traditionele open rietconstructie. Dit was een cruciale stap. Het maakte de boerderette brandveilig en energie-efficiënt, waardoor de stijl kon blijven bestaan ondanks steeds strengere isolatienormen. De geschiedenis van de boerderette is daarmee vooral de geschiedenis van de paradox: het technisch perfectioneren van de illusie.
Joostdevree | Documentatie | Neerlandistiek | Vlaamswoordenboek