De uitvoering start doorgaans met het toegankelijk maken van de ruimte en het verwijderen van puin of obstakels. Een vlakke ondergrond is essentieel. Bij het gebruik van folies wordt vaak een stevig polyethyleen zeil over de bodem uitgerold. Banen overlappen elkaar ruim, doorgaans zo'n vijftig centimeter. Deze naden worden met vochtbestendige tape of lijm luchtdicht afgesloten. Aan de randen wordt het materiaal tegen de funderingswanden omhoog gevoerd en mechanisch bevestigd met klemstrips of kit. Dit voorkomt dat vocht via de zijkanten alsnog de kruipruimte binnendringt.
Een andere methodiek maakt gebruik van bulkmaterialen. EPS-parels, chips of gebroken schelpen worden via slangen de ruimte in geblazen. Het materiaal verdeelt zich over de bodem en vult ook de lastig bereikbare hoeken en nissen rondom funderingsvoeten en leidingwerk. De laagdikte varieert. Vaak wordt een minimale dikte van 15 tot 20 centimeter aangehouden om een effectieve barrière te vormen. In situaties met een hoge grondwaterstand drijven lichte materialen zoals EPS-parels op het water, waardoor de afsluitende werking intact blijft. De keuze tussen folie of stortmateriaal hangt vaak samen met de bereikbaarheid en de vlakheid van de bodem.
Niet elke barrière is gelijk. De keuze voor een type bodemafsluiter hangt vaak samen met de vochtigheidsgraad en de toegankelijkheid van de kruipruimte. PE-folie (polyethyleen) geldt als de meest basale vorm. Het is een pure dampremmer. Dun, maar effectief. In ruimtes waar vloeibaar water staat, schieten folies echter tekort. Hier komen EPS-chips of EPS-parels in beeld. Deze kunststof korrels hebben een hydrofoob karakter. Ze drijven. Bij een stijgende grondwaterstand beweegt de isolatielaag simpelweg mee omhoog, waardoor de verdamping aan het oppervlak geblokkeerd blijft.
Sommigen geven de voorkeur aan zwaardere, natuurlijke materialen. Schelpen zijn hier het bekendste voorbeeld van. Een dik pakket zeilschelpen fungeert als een capillaire onderbreking. Vocht trekt niet omhoog door de schelpstructuur. Het nadeel? Ze zijn zwaar en hebben een lagere isolatiewaarde dan kunststoffen. Daarnaast zien we kleikorrels (Argex). Deze gepofte korrels zijn lichter dan schelpen en bieden een betere thermische weerstand, maar zijn kwetsbaarder voor mechanische belasting als er in de kruipruimte gewerkt moet worden.
In specifieke gevallen, vaak bij grootschalige renovaties of in gebieden met een zeer instabiele bodem, wordt gekozen voor een bodemafsluiting van beton of een zandcementvloer. Dit is de meest rigoureuze variant. Het creëert een harde werkvloer. Dit is technisch gezien de meest duurzame oplossing, hoewel de kosten en de complexiteit van het aanbrengen significant hoger liggen dan bij losse materialen of folies.
Termen worden vaak door elkaar gehaald. Toch is er een wezenlijk verschil tussen een bodemafsluiter en bodemisolatie. Een bodemafsluiter heeft als primair doel het stoppen van vochttransport. Punt. Isolatie is een bijproduct. Vloerisolatie daarentegen wordt tegen de onderkant van de begane grondvloer aangebracht. De kruipruimte blijft dan koud. Een bodemafsluiter maakt de kruipruimte juist onderdeel van de thermische schil of stabiliseert in ieder geval het klimaat daar.
Soms spreekt men over een zandbed als bodemafsluiter. Dit is technisch onjuist. Zand remt de verdamping nauwelijks. Sterker nog, door capillaire werking kan zand vocht juist omhoog trekken. Een zandlaag dient hooguit als egalisatielaag voor een werkelijke afsluiter zoals folie. Gebruik nooit de term 'dampscherm' als je een drainage-effect bedoelt; een bodemafsluiter is er om de damp onder de laag te houden, niet om water weg te voeren.
Een jaren '30 woning met een houten balklaag vertoont tekenen van beginnende rot bij de balkkoppen. De bodem in de kruipruimte is constant klam. Hier wordt een dikke PE-folie over de zandgrond uitgerold. Naden worden luchtdicht getapet. De randen worden dertig centimeter tegen de funderingsmuur opgezet en gekit. Direct gevolg: de relatieve luchtvochtigheid daalt van 95% naar 60%. Het hout droogt uit.
In een woonwijk met een fluctuerende grondwaterstand staan de kruipruimtes regelmatig blank. Een vaste folie is hier onhandig. De folie gaat drijven of scheurt los van de wanden. De oplossing? Een 20 centimeter dik pakket EPS-parels. Stijgt het water? De parels drijven simpelweg mee. De verdamping aan het wateroppervlak blijft geblokkeerd door de drijvende laag. De muffe geur in de hal verdwijnt direct.
Koude leidingen in een vochtige ruimte. Een kantoorcomplex kampt met corrosie aan de ophangbeugels van het leidingwerk onder de vloer. Condens drupt van de koude waterleidingen op de bodem. Een laag gespoten isolatiechips vormt hier de barrière. Moeilijk bereikbare plekken rondom doorvoeren worden volledig ingekapseld. De luchtlaag boven de chips verzadigt niet meer met bodemvocht. Geen condensatie meer op het staal.
De wetgever is kort over vocht. In het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) staat simpelweg dat een scheidingsconstructie geen nadelige gevolgen mag ondervinden van vocht uit de grond. Een bodemafsluiter wordt niet met naam en toenaam verplicht gesteld. Toch fungeert het in de praktijk als het cruciale instrument om aan de prestatie-eisen voor de wering van vocht te voldoen. Vooral bij monumentale houten vloeren is dit kritiek. De technische uitwerking hiervan stoelt op NEN 2778. Deze norm beschrijft de methoden om de waterdichtheid en de dampdoorlatendheid van gebouwdelen te bepalen. Zonder afsluiter stijgt de dampdruk vaak tot boven de toegestane grenswaarden.
Thermische prestaties vallen onder een ander regime. Bij ingrijpende renovatie of nieuwbouw zijn de eisen voor de warmteweerstand (Rc-waarde) van de vloer leidend. Hoewel een bodemafsluiter primair vocht weert, draagt het materiaal vaak bij aan de totale thermische weerstand van de kruipruimte. NEN 1068 geeft de rekenregels om deze bijdrage te kwantificeren. Het is geen vrijblijvende exercitie; bij het ontbreken van een gecertificeerde kwaliteitsverklaring mag de isolatiewaarde van bepaalde bulkmaterialen niet zomaar worden opgevoerd in de energieprestatieberekening. Een verkeerd gekozen dampdichtheid kan bovendien leiden tot ongewenste condensatie op plaatsen waar de constructie dit niet aankan, wat weer strijdig is met de algemene zorgplicht voor een gezonde en veilige opstal.
Decennialang was zand de standaard. Men vertrouwde blind op ventilatie via roosters in de gevel. Die zaten vaak verstopt of waren simpelweg ondermaats voor de verdamping uit de ondergrond. De introductie van betonvloeren en dampdichte vloerafwerkingen in de jaren zestig en zeventig legde het probleem pijnlijk bloot. Vocht sloeg plotseling massaal neer tegen de koude constructie. Houten balken bezweken onder schimmels. De eerste PE-folies boden uitkomst. Dun materiaal. Grote impact. Maar de verwerking was vaak nog te vrijblijvend.
De jaren tachtig brachten een verschuiving in het technisch denken. De kruipruimte was niet langer een vergeten gat, maar een cruciaal onderdeel van de totale woninggezondheid. Lage ruimtes bleven echter een fysiek obstakel voor handmatig aangebrachte folies. Hierdoor ontstond de markt voor inblaasbare materialen. Een pragmatische wending. Eerst met natuurlijke schelpen, later gevolgd door lichtgewicht kunststoffen zoals EPS-chips en parels. De focus verschoof definitief. Van symptoombestrijding bij houtrot naar een proactieve methode om de thermische schil te verbeteren. Wat ooit begon als een noodgreep, is nu een fundamentele stap in de verduurzamingsketen.