Het stramien op de vloer dicteert de posities. De opstelling van betonstempels is een proces van opbouwen en op spanning brengen. De voetplaat moet stabiel staan, vaak op houten schotten om de puntlast op de ondergrond te verdelen. De binnenbuis schuift omhoog. De stalen pen klikt vast in de gaten van de buitenbuis voor de ruwe hoogte-instelling. Dan begint het precisiewerk met de wartel. Door te draaien aan de schroefdraad, klimt de stempel de laatste millimeters omhoog tot de kop de bekistingsdragers of de breedplaat raakt. Dit zet de gehele constructie klem. Het luistert nauw; te veel spanning kan de bekisting vervormen, terwijl te weinig spanning leidt tot ongewenste doorbuiging tijdens de stort.
De druk is enorm. Tijdens het storten vangen de stempels zowel de statische massa als de dynamische krachten van de vloeibare betonmortel op. De configuratie blijft statisch tot de betonconstructie voldoende eigen draagkracht heeft ontwikkeld. Daarna volgt de ontspanning. De wartel wordt losgedraaid, vaak met een gerichte slag tegen de handgrepen, waardoor de verticale druk op de kolom wegvalt. De binnenbuis zakt in. De tijdelijke ondersteuning wordt vervolgens horizontaal opgeslagen of direct verplaatst naar een volgende fase van het project. Regelmatige reiniging van de schroefdraad direct na het ontkisten voorkomt dat uitgeharde betonresten de gangbaarheid van de stempel blokkeren voor een volgende cyclus.
Niet elke stempel is gelijk. In de professionele bouwwereld vormt de Europese norm EN 1065 de basis voor de classificatie. Deze norm deelt stempels in in verschillende klassen, variërend van klasse A tot en met E. Waar een eenvoudige klasse A-stempel bij maximale uitschuiflengte een beperkt gewicht draagt, garandeert een klasse D- of E-stempel een constante draagkracht van respectievelijk 20 of 30 kN, ongeacht hoe ver de binnenbuis is uitgeschoven. Dit onderscheid is cruciaal. Een constructeur rekent met deze waarden om te voorkomen dat de ondersteuning bezwijkt onder het gewicht van een vers gestorte betonvloer.
De afwerking varieert eveneens aanzienlijk. Gelakte stempels zie je vaak in de particuliere sector of bij licht binnenwerk; ze zijn goedkoper maar roestgevoelig. De verzinkte variant, thermisch verzinkt voor de beste bescherming, is de onbetwiste standaard voor de ruwbouw. Hij trotseert regen, betonwater en mechanische beschadigingen zonder direct aan sterkte in te boeten door corrosie. Een schroefdraad die vastroest, maakt de stempel immers waardeloos.
De terminologie op de bouwplaats is soms fluïde. Hoewel betonstempel de lading dekt, spreken vakmensen net zo makkelijk over schroefstempels of bouwstempels. Toch zijn er wezenlijke verschillen in toepassing. De reguliere betonstempel is ontworpen voor verticale druk. Zoek je echter een methode om een prefab wand tijdelijk verticaal te stellen? Dan komt de trek-duwstempel in beeld. Deze schuin geplaatste variant kan, zoals de naam al zegt, zowel trek- als drukkrachten opvangen door een aangepaste voet- en kopconstructie die aan de wand en vloer wordt verankerd.
| Type | Primaire functie | Kenmerk |
|---|---|---|
| Vloerstempel | Verticale ondersteuning | Platte kop- en voetplaat |
| Trek-duwstempel | Stellen van wanden | Scharnierende eindplaten |
| Rioolstempel | Sleuven stutten | Horizontale montage |
Dan is er nog de rioolstempel of sleufstempel. Geen verticale krachtpatser voor vloeren, maar een horizontale redder in nood. Deze worden gebruikt om de wanden van een uitgegraven sleuf tegen te houden. De mechaniek is vergelijkbaar, maar de toepassing is 90 graden gedraaid. Verwar deze nooit met een reguliere betonstempel; de voetplaten en krachtsafdracht zijn niet ontworpen voor de specifieke dynamiek van bekistingsondersteuning. Voor extreem zware lasten, zoals bij viaducten of zeer dikke vloeren, wijkt de standaard stempel voor de zwaarlaststempel of complete ondersteuningstorens. Deze modulaire systemen koppelen meerdere buizen aan elkaar voor een stabiliteit die een losse stempel simpelweg niet kan bieden.
Op een nieuwbouwproject ziet het er anders uit. Een woud van verzinkte buizen staat in een strak stramien onder een breedplaatvloer. Ze dragen de onderslagbalken waar de betonplaten op rusten. Tijdens het storten van de druklaag lopen de krachten op. De stempels houden stand. Pas na weken van uitharding komt de ontkistingsploeg langs. Ze draaien de schroefdraad een fractie los, waardoor de spanning van de constructie vloeit en de vloer zijn eigen gewicht gaat dragen.
Bij het stellen van een prefab betonwand komt de trek-duwvariant in beeld. De wand hangt nog in de kraan terwijl de monteur de stempels diagonaal vastzet aan de vloer en de wand. Hij draait aan de bus. De wand beweegt langzaam naar de exacte loodlijn. Millimeterwerk. Zodra de voet van de wand is aangestort en uitgehard, verdwijnen de schuin geplaatste helpers weer in de transportbak.Vroeger was de bouwplaats een woud van dennenhouten palen. Timmerlieden sloegen deze boomstammen handmatig op maat. Een tijdrovend proces dat na elke stort een berg restafval opleverde. Voor de noodzakelijke fijnafstelling en het op spanning brengen van de bekisting was men aangewezen op houten wiggen. Deze werden met een moker tussen de paalkop en de onderslagbalk geslagen. Het was een methode van trial-and-error, waarbij de nauwkeurigheid volledig afhing van het vakmanschap van de timmerman.
De grote omslag kwam in 1936. De Zwitserse uitvinder William de Vigier introduceerde de eerste verstelbare stalen schroefstempel, internationaal bekend geworden als de Acrow-prop. Het was een technisch antwoord op de groeiende behoefte aan snelheid en herbruikbaarheid in de bouw. Geen gezaag meer. Geen wiggen. Slechts een borgpen en een schroefdraad. In de decennia na de Tweede Wereldoorlog werd dit systeem de standaard in de Europese wederopbouw.
De overgang van hout naar staal markeerde het punt waarop tijdelijke ondersteuning veranderde van een ambachtelijke hulpconstructie naar een rekenbare civieltechnische component.
De evolutie stopte niet bij de verstelbaarheid. In de vroege jaren van de staalstempel was corrosie de grootste vijand; de buizen waren vaak slechts gelakt en roestten van binnenuit weg. De opkomst van thermisch verzinken in de late 20e eeuw verlengde de levensduur van het materieel aanzienlijk. Tegelijkertijd dwong de toenemende complexiteit van betonconstructies tot strengere regelgeving. Waar vroeger de ervaring van de uitvoerder leidend was, zorgde de invoering van de Europese norm EN 1065 in de jaren negentig voor een harde classificatie in draagvermogen. De betonstempel transformeerde hiermee definitief van een simpel stutmiddel naar een gecertificeerd precisie-instrument.