Wanneer een initiatiefnemer met plannen komt die niet binnen de bestaande regels passen, veelal het omgevingsplan tegenwoordig, vangt een complex traject aan. Een eerste contact met de gemeente, essentieel; hier wordt de haalbaarheid van de beoogde aanpassing verkend, de scope bepaald. Dit kan een ontwikkelaar zijn, een grondeigenaar, of de gemeente zelf die bepaalde ontwikkelingen wil faciliteren.
Vervolgens ontstaat een concept, een concreet voorstel dat de voorgenomen wijziging gedetailleerd beschrijft, onderbouwd vanuit relevante beleidskaders en omgevingsvisies. Dit voorstel dient als basis. Het uiteindelijke ontwerp-besluit, of het nu een wijziging van het bestemmingsplan of een deel van het omgevingsplan betreft, wordt vervolgens ter inzage gelegd.
Een cruciale fase volgt: de periode voor zienswijzen. Iedereen krijgt dan de gelegenheid te reageren, argumenten aan te dragen, bedenkingen te uiten. Deze reacties, soms vele, worden zorgvuldig afgewogen, kunnen leiden tot aanpassingen in het planvoorstel. Daarna, als alles is overwogen, volgt de vaststelling door de gemeenteraad; een definitief politiek besluit.
Dit besluit is echter nog niet direct onherroepelijk. Belanghebbenden, met name degenen die een zienswijze hebben ingediend, kunnen beroep instellen bij de hogere bestuursrechter, de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. Pas wanneer alle beroepsmogelijkheden zijn uitgeput, of de termijnen daarvoor zijn verstreken zonder beroep, krijgt de planwijziging juridisch haar volledige geldigheid. Dan pas is de nieuwe planologische situatie een feit.
De term 'bestemmingsplanwijziging' is in de volksmond en binnen de bouwsector nog zeer gangbaar, maar juridisch gezien heeft deze een belangrijke evolutie ondergaan. Voor de invoering van de Omgevingswet sprak men inderdaad van een bestemmingsplan dat gewijzigd werd, een procedure vastgelegd in de Wet ruimtelijke ordening (Wro).
Met de komst van de Omgevingswet is het 'bestemmingsplan' opgegaan in het 'omgevingsplan'. Dit betekent dat een formele aanpassing van de regels voor een bepaald gebied nu een 'wijziging van het omgevingsplan' behelst. Het omgevingsplan is veel breder van opzet en integreert diverse regelgeving, van ruimtelijke ordening tot milieu. De essentie van de procedure, namelijk het aanpassen van de juridisch-planologische status van gronden of gebouwen, blijft echter hetzelfde. Het is eerder een naamsverandering en een verbreding van de scope.
Naast de integrale wijziging van een plan, bestaan er ook andere instrumenten om ruimtelijke ontwikkelingen mogelijk te maken die afwijken van de bestaande regels. Voorheen kon dit bijvoorbeeld via een omgevingsvergunning waarbij werd afgeweken van het bestemmingsplan. Onder de Omgevingswet is een vergelijkbaar instrument het 'projectbesluit'. Dit is een bevoegdheid van de gemeente, provincie of het Rijk om een project te realiseren dat afwijkt van het omgevingsplan, zonder direct het hele plan te hoeven wijzigen. Deze procedures zijn vaak gericht op één specifiek project en hebben een afgebakende reikwijdte, in tegenstelling tot een planwijziging die een structurele aanpassing van de planregels betreft voor een groter gebied.
Een bestemmingsplanwijziging, of beter gezegd een wijziging van het omgevingsplan, dat klinkt zo abstract. Maar in de praktijk, daar zit het leven. Stel je voor, een boer heeft zijn bedrijf beëindigd. Zijn voormalige landbouwgrond? Die ligt er nu, te wachten op een nieuwe invulling. Een projectontwikkelaar ziet er wel woningen op verschijnen, misschien wel een hele nieuwe wijk. Maar de huidige bestemming staat 'agrarisch' toe, geen 'wonen'. Dat botst, logischerwijs. Een aanpassing is dan onvermijdelijk.
Of neem dat oude, leegstaande kantoorgebouw in het stadscentrum. Jarenlang stond het te verpauperen, een doorn in het oog. Nu is er een plan om het te transformeren naar moderne appartementen, woningen dus. De bestemming? Strikt 'kantoor'. Wonen is daar nu uitgesloten. Er moet iets gebeuren, de planologische status moet veranderen, anders blijft het gebouw leeg, een potentieel verloren kans voor de stad. Een andere bestemming? Essentieel.
Soms gaat het over detail. Een supermarkt wil uitbreiden, een extra verdieping voor meer opslag of een bredere winkelvloer. Echter, het omgevingsplan bepaalt de maximale bouwhoogte, en die is precies toereikend voor de huidige constructie, geen millimeter meer. Een verhoging van die grens? Daarvoor moet het plan aangepast. Dat is geen kleine ingreep voor de supermarkt, of voor de omgeving. Al die regels, ze staan niet zomaar vast, een wijziging is soms simpelweg nodig voor ontwikkeling.
Denk ook aan recreatiegebieden die, door veranderende behoeften, niet langer functioneel zijn. Misschien wil de gemeente er een kleinschalig bedrijventerrein van maken, gericht op lokale ondernemers. De bestemming 'recreatie' blokkeert dit direct. Een nieuwe bestemming is dan nodig, een die 'bedrijfsdoeleinden' toestaat, met alle bijbehorende milieuregels en verkeersafwikkeling. Want zonder die wijziging? Dan blijft het recreatie, ook al is er geen recreant meer te bekennen. De realiteit vraagt soms om een andere invulling.
De juridische kaders voor ruimtelijke ontwikkelingen, en dus voor wat in de volksmond nog vaak een bestemmingsplanwijziging heet, zijn ingrijpend gewijzigd. Vóór 1 januari 2024 was de Wet ruimtelijke ordening (Wro) de dominante wetgeving; zij regelde de totstandkoming en wijziging van bestemmingsplannen. Dit was de basis voor iedere grondgebruiksbeslissing, van de aanleg van een weg tot de bouw van een huis.
Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet is het landschap volledig opnieuw ingedeeld. Het traditionele bestemmingsplan, dat we jarenlang kenden, heeft plaatsgemaakt voor het omgevingsplan. Dit omgevingsplan is veel breder van opzet, integreert regels voor ruimtelijke ordening, milieu, water en natuur in één document, beheerd door de gemeente. Een formele aanpassing die voorheen een 'wijziging van het bestemmingsplan' was, is nu een 'wijziging van het omgevingsplan'. Het proces van inspraak, afweging en vaststelling is in essentie vergelijkbaar gebleven, zij het onder een nieuw, omvattender juridisch regime dat streeft naar een betere samenhang en integraliteit van beleid.
Binnen het nieuwe stelsel van de Omgevingswet zijn er verschillende instrumenten beschikbaar om ontwikkelingen mogelijk te maken die afwijken van de geldende regels in het omgevingsplan. De meest directe equivalent van de vroegere bestemmingsplanwijziging is de hiervoor beschreven wijziging van het omgevingsplan zelf. Deze wijziging is bedoeld voor structurele aanpassingen die voor een breder gebied gelden.
Echter, voor specifieke, vaak projectgebonden initiatieven die niet binnen het bestaande omgevingsplan passen, biedt de Omgevingswet ook het projectbesluit. Dit is een instrument dat gemeenten, provincies of zelfs de rijksoverheid kunnen inzetten om een concreet project, zoals de aanleg van een infrastructuur of een complex gebouw, juridisch mogelijk te maken zonder direct het gehele omgevingsplan aan te passen. Het projectbesluit is doorgaans sneller van aard, meer gericht op de realisatie van één ontwikkeling. Beide procedures, de wijziging van het omgevingsplan en het projectbesluit, kennen strikte wettelijke termijnen en waarborgen voor participatie en rechtsbescherming, waaronder de mogelijkheid tot bezwaar en beroep bij de bestuursrechter.
Joostdevree | Nl.wikipedia | Nl.wiktionary | Encyclo | Iplo | Fortus