De bouw van een bastei begon bij de fundamenten, die vanwege de enorme massa aanzienlijk breder en dieper werden uitgevoerd dan die van reguliere muurtorens. Men koos vaak voor een hoefijzervormig tracé dat voor de bestaande stadsmuur uitstak. Eerst werd de buitenste schil opgetrokken uit zware baksteen of natuursteen, waarbij de muurdikte kon oplopen tot meerdere meters. Geen holle ruimtes bovenaan. De kern van het bouwwerk werd namelijk laag voor laag gevuld met aangestampt puin en aarde. Deze massieve vulling fungeerde als een schokdemper voor de kinetische energie van inkomende vijandelijke kogels.
In de onderste geledingen, vaak op het niveau van de gracht, werden gewelfde kazematten gemetseld. Deze ruimtes vereisten precisie bij het aanbrengen van de schietgaten. De gaten werden zo gepositioneerd dat het geschut een horizontaal schootsveld over het wateroppervlak kreeg. Cruciaal was de integratie van rookkanalen. Zonder deze verticale schachten in het metselwerk zouden de kanonniers binnen enkele minuten verstikken in de dichte kruitdampen van de zwarte poederladingen. Het bovenste platform vormde het sluitstuk van de uitvoering. Dit dek werd vlak afgewerkt en voorzien van een stevige borstwering, waarbij de hoogte specifiek werd afgestemd op de loop van het zwaarste geschut. De verbinding met de bestaande vestingstructuur gebeurde via weergangen, waardoor een naadloze logistieke route voor munitie en manschappen ontstond tussen de stad en de vuurpositie.
Namen vervagen vaak in de vestingbouw. Wat de één een rondeel noemt, bestempelt de ander als bastei. Het onderscheid zit hem primair in de schaal en de interne complexiteit. Een bastei is groter. Veel groter. Waar een middeleeuws rondeel vaak niet meer was dan een massief gevulde halfronde uitbouw, is de bastei een volwaardig artillerieplatform met meerdere vuurlagen. Men spreekt specifiek van een kazemat-bastei wanneer de onderste geledingen volledig zijn ingericht als overdekte geschutskamers met eigen rookkanalen voor de afvoer van kruitdampen. Zonder die ventilatie waren de onderste kanonniers nergens.
De Dürerse bastei vormt de theoretische top binnen dit genre. Deze variant, vernoemd naar Albrecht Dürer, kenmerkt zich door een enorme omvang en een hoefijzervormig grondplan dat ver voor de stadsmuur uitsteekt. Het is bijna een vesting op zich. Soms kom je de term strijkbastei tegen. Dit is geen apart bouwwerk, maar een functionele aanduiding voor een bastei die specifiek is gepositioneerd om de aangrenzende muurvakken — de courtines — met flankerend vuur te 'bestrijken'.
Verwarring met het bastion ligt op de loer. Het verschil is echter visueel direct duidelijk: een bastei is rond of hoefijzervormig, terwijl een bastion altijd hoekig en meestal vijfhoekig is uitgevoerd. De ronde vorm van de bastei bleek uiteindelijk minder effectief tegen de voortschrijdende artillerietechniek vanwege de hardnekkige dode hoek direct voor de neus van het bouwwerk. In sommige regio's wordt ook de term bolwerk gebruikt als verzamelnaam, al is dat een containerbegrip waar zowel ronde als hoekige verdedigingswerken onder kunnen vallen. In de praktijk fungeerde de bastei als de missing link in de evolutie van de hoge, kwetsbare muurtoren naar het lage, robuuste bastion van het latere Oud-Nederlandse vestingstelsel.
Stel je een belegering voor aan de voet van een stadsmuur. Aanvallers proberen de gracht over te steken, denkend dat ze onder de hoge muren veilig zijn voor vuur van bovenaf. Dan dondert het vanuit de bastei. De kanonniers in de onderste kazematten vuren hun geschut vlak boven het wateroppervlak af. Het is een horizontaal inferno. Dit is de praktische uitvoering van flankerend vuur; de vijand wordt in de flank geraakt terwijl ze de muur proberen te beklimmen.
In Nijmegen vind je de meest sprekende realisatie van dit type verdedigingswerk. Het is een gedrongen, stenen reus aan de Waalkade. Geen elegante versieringen. Alleen brute massa. Je ziet daar hoe de bastei voor de eigenlijke stadsmuur uitsteekt om een vrij schootsveld te creëren. De muren zijn metersdik. De bovenkant is een vlak plateau. Hier stonden de zware jongens; kanonnen die op grote afstand de belegeringsmachines van de vijand aan puin schoten. De constructie trilde bij elk schot, maar de enorme vulling van aarde en puin hield de structuur stabiel. Het was een machine van steen.
Binnenin de kazematten ervaar je de benauwde realiteit van de vestingoorlog. De smalle schietgleuven laten weinig licht door, maar bieden net genoeg zicht op de courtine. Boven de nissen zie je vaak nog de resten van de rookkanalen. Zonder deze verticale schachten zouden de soldaten tijdens een vuurgevecht binnen enkele minuten blind en buiten westen zijn door de zwarte kruitdampen. Het is functionele architectuur in zijn meest pure vorm: alles is gericht op overleven en vernietigen.
De Erfgoedwet is tegenwoordig het belangrijkste instrument voor het behoud van de bastei. Deze massieve bouwwerken zijn bijna zonder uitzondering aangewezen als rijksmonument of maken integraal deel uit van een beschermd stadsgezicht. Sinds de invoering van de Omgevingswet op 1 januari 2024 is het juridische proces voor ingrepen aan dergelijke vestingwerken gecentraliseerd. Wie een bastei wil restaureren of een nieuwe functie wil geven, heeft een omgevingsvergunning voor een monumentenactiviteit nodig. De instandhoudingsplicht dwingt eigenaren tot tijdig onderhoud. Verwaarlozing is juridisch belastbaar.
Bij het publiek toegankelijk maken van historische kazematten ontstaat vaak een spanningsveld met het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL). De veiligheidseisen voor moderne gebouwen laten zich lastig vertalen naar muren van drie meter dik. Brandveiligheid in diepe, overwelfde ruimtes vereist specifieke voorzieningen voor rookbeheersing en ontruiming die de historische structuur niet mogen aantasten. Architecten moeten hierbij vaak varen op het gelijkwaardigheidsbeginsel; een oplossing die afwijkt van de standaardnorm maar wel hetzelfde veiligheidsniveau biedt. Niets is standaard bij een vijfhonderd jaar oude verdedigingstoren. Restauratie-ethiek dicteert bovendien dat toevoegingen herkenbaar en idealiter reversibel moeten zijn.
De bastei is een kind van de kruitdampen. Halverwege de 15e eeuw werden de hoge, ranke muurtorens van de middeleeuwen plotseling kwetsbaar. Kanonskogels sloegen ze simpelweg aan gruzelementen. De noodzaak voor een radicaal nieuw ontwerp ontstond niet uit esthetiek, maar uit pure overlevingsdrang. Men moest lager bouwen. Massiever ook. De ontwikkeling verschoof van het weren van ladders naar het absorberen van kinetische energie. De bastei vormde hier de technologische tussenstap. Een hybride vorm.
Albrecht Dürer gaf deze ontwikkeling in 1527 een theoretisch fundament. Zijn traktaten over verdedigingsbouw introduceerden de gigantische, hoefijzervormige platforms die we nu als basteien kennen. Het was een reactie op de steeds zwaarder wordende belegeringsartillerie. In de Duitse landen en de Nederlanden vond dit type gretig aftrek. Het bood immers ruimte. Ruimte voor kanonniers om te herladen zonder elkaar in de weg te lopen. De introductie van kazematten onderin de structuur markeerde de start van horizontale grachtsbestrijking. Een tactische revolutie.
Eind 16e eeuw stuitte het concept op zijn grenzen. De ronde vorm bleek een zwaktebod. Voor de 'neus' van de bastei ontstond een dode hoek waar de eigen kanonnen niet konden komen. Aanvallers maakten hier dankbaar gebruik van. De opkomst van het Italiaanse vestingstelsel, met zijn hoekige bastions die elkaar onderling konden dekken, luidde het einde van de bastei in. De curve maakte plaats voor de rechte lijn en de scherpe hoek. De bastei bleef achter als een massief relict uit een overgangstijdperk.