De realisatie van een barbacane begint bij de strategische situering direct voor de kwetsbaarste doorgang van een vesting. Eerst legt men de zware fundamenten aan. Deze moeten de enorme zijwaartse druk en het eigen gewicht van de massieve weermuren kunnen dragen. Het metselwerk wordt opgetrokken in dikke lagen, waarbij vaak een vulling van puin en kalkmortel tussen de buitenste schillen wordt gestort. Men vormt een omsloten voorhof. De dwingel. In de muren worden op verschillende hoogtes schietgaten en werpgaten uitgespaard voor een optimaal bereik over het voorterrein.
Kenmerkend is de sluiswerking. De toegang tot de barbacane ligt vaak niet in het verlengde van de hoofdpoort; een gedwongen knik in de route belemmert het gebruik van stormrammen. Er worden kraagstenen ingemetseld om weergangen of houten horden te ondersteunen. Soms wordt de constructie volledig omringd door water en verbonden via een ophaalbrug die in tijden van nood kan worden opgehaald. De achterzijde blijft vaak open of lager, zodat de barbacane bij inname direct door de hoofdburcht bestreden kan worden. Alles draait om de controle over de doorstroom. Het bouwwerk fungeert als een filter voor iedereen die de stad of het kasteel wil betreden.
De barbacane kent geen universele blauwdruk. De uitvoering volgde de grillen van het terrein en de voortdurende vooruitgang in belegeringstechniek. Variatie was bittere noodzaak.
Vrijstaande barbacanes fungeerden als eilandjes in de gracht. Ze stonden volledig los van de hoofdmuur. Slechts verbonden via een houten brug die men in uiterste nood kon afbranden of ophalen om de vijand de toegang tot de kern volledig te ontzeggen. Andere varianten zijn juist stevig verankerd aan de stadsmuur via twee parallelle muren. Men creëert zo een dwingel. Een dodelijke corridor waar aanvallers tussen twee vuren kwamen te zitten zonder enige uitwijkmogelijkheid. De vijand wordt hier letterlijk gekanaliseerd.
Ronde vormen domineerden in de latere middeleeuwen. Een slimme keuze. Inkomende projectielen van blijden of vroege kanonnen ketsen op gebogen metselwerk sneller af dan op vlakke zijden. Bovendien bood de ronding een breder schootsveld voor de verdedigers. Rechthoekige types zijn ouder. Vaak eenvoudiger van opzet. Echter, ze zijn constructief kwetsbaarder voor ondergraving of directe inslagen op de hoekpunten. De dode hoek was daar de grootste vijand van de wachter.
Soms verwart men de barbacane met een eenvoudige voorpoort. Een begrijpelijke vergissing. Toch is er een wezenlijk verschil. Een voorpoort is vaak slechts een extra toegangsgebouw met beperkte weerbaarheid, terwijl de barbacane per definitie een zwaar militair buitenwerk is. Het is ook geen bastion. Een bastion maakt integraal deel uit van de hoofdwal; de barbacane staat er nadrukkelijk vóór als een zelfstandige barrière. Sommige exemplaren zijn bescheiden halfronde uitbouwels. Andere, zoals die van Krakau, groeiden uit tot autonome forten met eigen torens en meer dan honderd schietgaten. De schaal bepaalt de naam niet. De functie als vooruitgeschoven filter wel.
Stel u een middeleeuwse handelsstad voor tijdens een belegering. De vijand beukt de eerste poort van de barbacane in. Ze stormen naar binnen, maar hun momentum stokt direct. Voor hen ligt niet de stad, maar een nauwe, doodlopende corridor met een scherpe bocht. De ruimte is te krap om een stormram te draaien of effectief te hanteren. Terwijl de aanvallers zich hergroeperen op dit benauwde binnenplein, de dwingel, regent het pijlen en stenen vanaf de weergangen boven hen. De barbacane fungeert hier als een mechanische valstrik.
In een dagelijkse context werkte de barbacane als een sluis. Een karrenvracht graan arriveert bij de stadspoort. De wachters laten de wagen eerst de barbacane binnenrijden. De buitenpoort sluit. Pas nadat de lading en de papieren zijn gecontroleerd, opent de zware hoofdpoort naar de stad. Deze fysieke vertraging gaf de verdedigers de tijd om verdachte personen te filteren zonder de integriteit van de hoofdvesting direct in gevaar te brengen. Controle door isolatie.
Wie de barbacane in zijn meest imposante vorm wil zien, kijkt naar de Barbacane van Krakau. Een vrijstaand, rond bouwwerk met een diameter van dertig meter. Zeven torens bewaken de muren. Het is een autonoom fort dat de hoofdingang van de stad volledig afschermt van direct vuur. In Nederland zijn veel van deze voorwerken in de 19e eeuw gesloopt voor stadsvernieuwing, maar bij opgravingen nabij oude stadspoorten, zoals de Muiderpoort in Amsterdam, komen de zware funderingen van dergelijke uitsmijters vaak weer aan het licht. Een massieve voet van baksteen in het grachtwater verraadt waar de eerste linie ooit lag.
De status van een barbacane is tegenwoordig onlosmakelijk verbonden met de Erfgoedwet. Omdat vrijwel alle bovengrondse resten of complete bouwwerken zijn aangewezen als rijksmonument, gelden er strikte regels voor elke vorm van fysieke ingreep. Restauratie is geen vrijblijvend onderhoud. Elke wijziging aan het historisch metselwerk vereist een omgevingsvergunning voor een monumentenactiviteit, getoetst door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Bij herontwikkeling van oude stadskernen treden archeologische voorschriften in werking. De bodem bevat vaak de fundamenten van gesloopte buitenwerken. De Omgevingswet verplicht gemeenten om deze waarden op te nemen in het omgevingsplan. Worden resten van een barbacane aangetroffen? Dan geldt het principe van behoud in situ. Als dat onmogelijk is, volgt een volledige archeologische opgraving en documentatie conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA). De verstoorder draagt de kosten. Een kostbare aangelegenheid voor projectontwikkelaars.
Veiligheid in de publieke ruimte botst soms met de historische authenticiteit. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) stelt eisen aan de constructieve veiligheid en het gebruik van bouwwerken. Een middeleeuwse weergang zonder borstwering op moderne hoogte voldoet niet aan de huidige veiligheidsnormen voor publieke toegankelijkheid. Hier ontstaat vaak een juridisch spanningsveld. Men zoekt naar oplossingen die de monumentale waarde niet aantasten, maar wel voldoen aan de zorgplicht van de eigenaar. Maatwerkoplossingen zijn hier de standaard, geen uitzondering.
De barbacane vond zijn weg naar de Europese vestingbouw door de kruistochten. In het Midden-Oosten zagen ridders hoe Arabische ingenieurs de poorten beschermden met vernuftige voorwerken. Dat werkte. Aanvankelijk bouwde men ze van hout. Een tijdelijke oplossing. Snel opgetrokken tijdens een belegering maar uiterst kwetsbaar voor vuur. De transitie naar steen in de dertiende eeuw markeerde een technisch kantelpunt. Het metselwerk werd dikker. De constructie complexer. Het was een directe reactie op de steeds zwaardere blijden en katapulten die enorme keien tegen de poorten slingerden. Men moest de afstand tussen de vijand en de eigenlijke stadstoegang vergroten.
In de veertiende eeuw bereikte de barbacane haar technisch hoogtepunt. Ze werd een autonoom eiland van weerbaarheid. Maar techniek staat nooit stil. De introductie van het buskruit veranderde de spelregels op het slagveld fundamenteel. De hoge, verticale muren van de traditionele barbacane bleken plotseling een makkelijk doelwit voor vroege artillerie. Starheid was een zwakte geworden. In de zestiende eeuw zag men daarom een verschuiving. De barbacane evolueerde. Ze maakte plaats voor het ravelijn. Deze nieuwe generatie voorwerken bestond uit lagere, aarden wallen. Grond absorbeert de kinetische energie van een kanonskogel immers beter dan onverzettelijk baksteen. De klassieke barbacane raakte obsoleet. Tijdens de grootschalige ontmanteling van Europese vestingsteden in de negentiende eeuw verdwenen de meeste exemplaren uit het straatbeeld. Ruimte voor modernisering. Alleen waar de expansiedrift uitbleef, bleven deze stenen wachters gespaard.