Het proces start direct bij de ovenuitgang. De gloeiende asresten vallen van het rooster in een waterbad om af te koelen en stofvorming te voorkomen. Blussen is essentieel. Na deze initiële koeling volgt een mechanische opwerkingsfase in gespecialiseerde installaties waar de scheiding van waardevolle materialen centraal staat. Magneten trekken de ijzerdelen uit de stroom, terwijl wervelstroomscheiders de non-ferrometalen zoals aluminium en koper isoleren voor hergebruik in de metaalindustrie.
De resterende minerale fractie gaat naar de rijping. Dit gebeurt op grote overslagterreinen in de buitenlucht. Lucht en vocht doen hun werk. Tijdens deze periode vindt natuurlijke carbonatatie plaats, een chemische reactie waarbij de pH-waarde van de as daalt en zware metalen door mineralogische veranderingen steviger in de matrix worden vastgelegd. Dit proces duurt doorgaans zes tot twaalf weken. Pas na deze stabilisatie is de bodemas geschikt voor verdere verwerking. Vaak volgt nog een aanvullende wasstap of een nauwkeurige zeefronde om specifieke korrelgradaties te produceren die voldoen aan de technische eisen voor funderingsmaterialen.
In de praktijk wordt de opgewerkte bodemas met zwaar materieel in lagen aangebracht bij de aanleg van wegen of geluidswallen. Het materiaal wordt met walsen verdicht tot een stabiele laag. Afhankelijk van de milieuhygiënische classificatie wordt de as toegepast als vrij toepasbare bouwstof of onder specifieke isolatievoorwaarden, waarbij een afdekkende laag zoals asfalt of klei direct contact met regenwater minimaliseert.
Niet elke korrel is gelijk. In de praktijk maken we een cruciaal onderscheid op basis van de milieuhygiënische kwaliteit. De IBC-variant (Isolatie, Beheersing en Controle) is de klassieke vorm. Deze as moet altijd 'ingepakt' worden. Een waterdichte laag bovenop en een beheersmaatregel onderop voorkomen dat zware metalen en zouten uitlogen naar het grondwater. Dit vereist civieltechnische precisie.
Tegenover de IBC-variant staat de vrij toepasbare bodemas, vaak commercieel aangeduid als AEC-granulaat. Deze variant ondergaat een intensiever opwerkingsproces. Denk aan geavanceerde wasinstallaties. De verontreinigingen worden hierbij tot een minimum gereduceerd. Het resultaat is een gecertificeerd product dat zonder isolatiemaatregelen direct als funderingsmateriaal in de wegenbouw mag dienen. Het is de standaard voor moderne, circulaire projecten.
De terminologie verschuift. Waar men vroeger steevast sprak over AVI-slakken, is die term in de professionele bouwsector nagenoeg verdwenen. Slakken suggereert een afvalproduct. Tegenwoordig prevaleert AEC-bodemas (AfvalEnergieCentrale) of simpelweg bodemas. Deze namen benadrukken de herkomst uit energie-opwekking. In de hoogste kwaliteitsklasse wordt de term AEC-granulaat gebruikt om de gelijkwaardigheid aan natuurlijke granulaten zoals menggranulaat te onderstrepen.
Verwar bodemas nooit met vliegas. Het zijn twee totaal verschillende stromen. Bodemas is zwaar. Het valt door het rooster naar beneden. Vliegas daarentegen is een zeer fijn, poederachtig materiaal dat met de rookgassen mee omhoog stijgt en in de filters van de centrale wordt opgevangen. De chemische samenstelling van vliegas is veel problematischer door de concentratie van vluchtige zware metalen en dioxines. Terwijl bodemas de basis vormt voor een wegfundering, vindt vliegas zijn weg voornamelijk als vulstof in beton of asfalt, mits veilig ingekapseld.
Door zeving ontstaan verschillende fracties. De meest voorkomende varianten zijn:
Stel je een grote weguitbreiding voor bij een knooppunt. Tussen de tijdelijke wegafzettingen door zie je vrachtwagens een grijze, grove massa storten. Dit is de basislaag. Een zware wals rijdt eroverheen om het AEC-granulaat te verdichten tot een keiharde fundering voor de nieuwe op- en afrit. Het oogt als grijs grind, maar wie goed kijkt ziet hier en daar een minuscuul stukje glas of een scherfje keramiek glinsteren tussen de minerale korrels.
Een ander beeld: de aanleg van een geluidswal langs een woonwijk. In plaats van kostbare primaire grondstoffen te gebruiken, vult de aannemer de kern van de wal met IBC-bodemas. De massa wordt zorgvuldig ingepakt in een dikke laag klei of een vloeistofdichte folie. Het materiaal ligt hier voor decennia opgesloten. Het biedt massa en stabiliteit zonder dat de omgeving er iets van merkt.
Ook in de betonindustrie kom je het tegen. Loop over een overslagterrein voor zand en grind en bekijk de grote, stapelbare betonblokken die de vakken scheiden. In de grijze zijwanden zijn soms kleine onregelmatigheden zichtbaar. Hier is een deel van het grind vervangen door opgewerkte bodemas. Het is een praktische manier om reststromen een tweede leven te geven in producten waar esthetiek ondergeschikt is aan functie en gewicht. Het werkt gewoon.
Het gebruik van AVI-bodemas is niet vrijblijvend. De centrale spil in de regelgeving is het Besluit bodemkwaliteit (Bbk). Dit besluit stelt strikte milieuhygiënische randvoorwaarden aan het toepassen van bouwstoffen op of in de bodem. Voor bodemas betekent dit dat de uitloognormen van zware metalen en zouten leidend zijn. Sinds de invoering van de Omgevingswet zijn veel van deze regels geland in het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal), waarbij de zorgplicht altijd zwaarder weegt dan de letter van de wet. Men mag de bodem niet verslechteren. Punt.
De transitie van afval naar grondstof werd versneld door de Green Deal Verduurzaming Bodemas. Overheden en producenten spraken hierin af om de zogeheten IBC-categorie (Isolatie, Beheersing en Controle) uit te faseren. Oude regelgeving dwong aannemers tot complexe infrastructurele 'verpakkingen' van de as. Moderne bewerkingstechnieken maken nu de weg vrij voor de classificatie 'vrij toepasbare bouwstof'. Dit vereist echter een continue kwaliteitscontrole. Partijkeuringen volgens de BRL 2307 zijn hierbij de standaard voor de civiele sector.
Wie AVI-bodemas toepast, krijgt te maken met administratieve verplichtingen. Elke toepassing moet worden gemeld via het landelijke meldpunt bodemkwaliteit. Dit geldt zowel voor de tijdelijke opslag als de definitieve verwerking in een werk. De wetgever eist transparantie. De herkomst moet traceerbaar zijn. Vaak wordt gewerkt onder een erkende kwaliteitsverklaring, zoals een KOMO-certificaat of een NL-BSB certificaat, wat de bewijslast voor de gebruiker vereenvoudigt maar de verantwoordelijkheid voor een juiste verwerking niet wegneemt.
Naast milieuregels gelden civieltechnische normen. Voor funderingsmaterialen in de wegenbouw is de NEN-EN 13242 relevant. Deze Europese norm stelt eisen aan de mechanische eigenschappen, zoals de weerstand tegen verbrijzeling en de korrelverdeling. In Nederland vertaalt de RAW-systematiek deze normen naar concrete bestekseisen. Het materiaal moet immers niet alleen milieuvriendelijk zijn, maar ook simpelweg de last van het verkeer kunnen dragen zonder te vervormen. De wetgeving vormt hier de ondergrens, de techniek de praktijk.
Vroeger was de aanpak simpel. Verbranden voor volumebeperking en de resten, toen nog AVI-slakken genoemd, verdwenen ongezien in funderingen of dijklichamen. Zonder folie. Zonder enige vorm van controle. In de beginjaren van de grootschalige afvalverbranding gold de as als een lastig restproduct; de prioriteit lag bij stedelijke hygiëne en het reduceren van de afvalberg. De technische en chemische kwaliteit van wat er uit de oven kwam, was secundair. Pas in de jaren tachtig kantelde dit beeld volledig door de opkomst van milieubewustzijn en striktere bodemwetgeving. De ontdekking dat zware metalen en zouten eenvoudig uitloogden naar het grondwater, leidde tot het Bouwstoffenbesluit en de introductie van de IBC-categorie. Isoleren, Beheersen en Controleren werd de norm. Bodemas veranderde van een goedkope vulstof in een technisch hoofdpijndossier dat onder strikte condities moest worden ingepakt in vloeistofdichte klei- of folielagen.
De grote omslag volgde rond 2012. Met de Green Deal Verduurzaming Bodemas spraken overheid en afvalverwerkers af om het materiaal radicaal op te waarderen. Weg met het afvalstigma. Er werd fors geïnvesteerd in innovatieve opwerkingstechnieken, van geavanceerde magneten voor metaalterugwinning tot intensieve wasinstallaties. De ambitie verschoof van het veilig opbergen van een risicovolle stof naar het produceren van een hoogwaardige, vrij toepasbare bouwstof. De terminologie veranderde mee; van AVI-slakken naar AEC-granulaat. Vandaag is de transitie van IBC-status naar circulaire grondstof vrijwel voltooid. Het materiaal is geëvolueerd van een verbrandingsrest tot een gecertificeerd alternatief voor primair grind in de civiele techniek. Van last naar waardevolle asset in de wegenbouw.