De opbouw start bij de aanzet. Kraagstenen of robuuste consoles vormen het fundament in de lucht. Deze elementen worden diep in de hoek van de dragende gevel ingelaten. Het draait om gewichtsoverdracht. De eerste lagen metselwerk rusten direct op deze uitkragingen. Het metselwerk kraagt soms nog verder uit via een reeks geprofileerde stenen. Een spel van zwaartekracht en verankering. Bij houten arkels fungeert vaak een uitkragend balkrooster als basis, dat vanuit de verdiepingsvloer naar buiten steekt.
De wanden rijzen op. Vaak dunner uitgevoerd dan de hoofdgevels. Dit beperkt de belasting op de kraagstenen. Ronde vormen vereisen speciaal vormwerk of schuin afgehakte stenen bij de voegen. De overgang naar de gevelwand vraagt om precisie. Het is een kwetsbaar punt voor inwatering. Daarom worden aansluitingen vaak voorzien van lood- of zinkwerk. De kap vormt het sluitstuk. Een kegeldak of een veelzijdige spits. De kapconstructie rust op de arkelwanden en wordt onafhankelijk van de hoofdkap getimmerd. Soms verbonden, vaak vrijstaand in het silhouet. De Arkel staat. Zonder contact met de grond.
De arkel kent geen vaste vorm. Ronde exemplaren verzachten de hoek van een massief gebouw, terwijl veelhoekige varianten — vaak drie- of vijfzijdig — juist de architecturale strakheid benadrukken. Een zeszijdige uitvoering komt minder voor maar biedt een panoramisch effect dat bijna een volledige cirkel benadert. In de middeleeuwse vestingbouw overheerste de ronde spietoren. Klein. Functioneel. Dikwandig. Later, in de renaissance en neostijlen, werden de wanden dunner en de vensters groter. De arkel evolueerde van een defensief werktuig naar een lichte, bijna fragiele glazen uitkijkpost.
Terminologie overlapt vaak. De spietoren is de militaire voorvader. Deze is sober en gericht op schootsvelden. De term hangtoren wordt vaker gebruikt wanneer de uitbouw over meerdere verdiepingen doorloopt, hoewel de constructieve kern — het ontbreken van een fundering op het maaiveld — identiek blijft. In de vakwerkbouw ziet men houten varianten. Deze zijn licht. Ze rusten op overstekende vloerbalken in plaats van stenen kraagstenen. Een wezenlijk verschil in krachtenafdracht. De houten arkel is zeldzamer in de Nederlandse baksteencultuur maar typerend voor Centraal-Europese steden.
Vaak verward. Ten onrechte. Het cruciale verschil zit in de grondslag. Een erker begint bij de fundering of rust op een dichte onderbouw die contact maakt met de aarde. De arkel zweeft. Hij breekt uit de gevelvlakken boven de begane grond. Waar een erker de plattegrond van de woonruimte vergroot vanaf de vloer, fungeert de arkel vaker als een overhoekse toevoeging die het gevelbeeld domineert zonder het ruimtebeslag op straatniveau te beïnvloeden. Geen fundament. Louter uitkraging.
Wandel door een oude binnenstad en richt de blik op de hoeken van statige panden. Een achtzijdige uitbouw zweeft daar op de eerste verdieping, rustend op een enkele rijk versierde kraagsteen. Geen kolommen. Geen fundament op de stoep. De bewoner binnen geniet van een panoramisch zicht over de kruisende straten, terwijl het voetpad beneden vrij blijft. Dit is de arkel in zijn meest prestigieuze vorm.
Langs de weermuur van een kasteel is de verschijning soberder. Een ronde spietoren hangt hoog boven de gracht. Functioneel. Compact. De wachter kijkt door smalle gleuven langs de voet van de muur. De arkel dient hier als een strategisch uitkijkpunt dat buiten de dikke muren steekt om de dode hoek te elimineren.
| Type gebouw | Locatie van de arkel | Visueel kenmerk |
|---|---|---|
| Herenhuis (19e eeuw) | Bovenste hoekverdieping | Rijke ornamentiek, veelhoekig met spitsdak |
| Middeleeuwse burcht | Hoek van de weermuur | Rond, gesloten metselwerk, zware consoles |
| Vakwerkhuis | Overgang tussen twee gevels | Houten skelet rustend op uitkragende vloerbalken |
Tijdens een restauratie wordt de constructieve logica zichtbaar. De aannemer plaatst stempels direct onder de arkelvloer om de consoles te ontlasten. De uitbouw hangt tijdelijk in een stalen korset. Hier wordt pijnlijk duidelijk dat de stabiliteit volledig afhangt van de verbinding met de hoofdmassa. Eén rotte balk of gebroken anker en de zwevende kamer verliest zijn evenwicht.
De arkel hangt. Maar nooit in het juridische luchtledige. Omdat deze uitbouw per definitie boven het maaiveld uitsteekt, doorkruist hij vaak de grens van het eigen perceel. Wie boven openbaar gebied bouwt, heeft te maken met het eigendomsrecht van de gemeente. De lucht boven de stoep is niet gratis. Onder de Omgevingswet is voor het plaatsen of wijzigen van een arkel vrijwel altijd een omgevingsvergunning voor de omgevingsplanactiviteit vereist. Vergunningsvrij bouwen is hier zelden aan de orde. De ruimtelijke impact op het straatbeeld is te groot. De welstandsnota bevat vaak specifieke criteria voor dergelijke hoekaccenten. Het moet passen. Geen willekeur.
Veiligheid is geen suggestie maar een wettelijke plicht. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) schrijft voor dat een constructie moet voldoen aan de fundamentele eisen voor sterkte. Voor de arkel betekent dit dat de krachtenafdracht naar de hoofdstructuur via de consoles of uitkragende balken rekenkundig moet worden onderbouwd. Geen nattevingerwerk. Bij monumenten speelt de Erfgoedwet een cruciale rol. Herstel van een historische arkel mag de monumentale waarde niet aantasten. Verankering in oud metselwerk vereist dan vaak specialistisch onderzoek naar de draagkracht van de bestaande muur. De wet eist dat de stabiliteit van de gehele gevel gewaarborgd blijft. Eén rekenfout en de vergunning wordt geweigerd.
De onderzijde van de uitbouw moet op voldoende hoogte boven het straatniveau liggen. Gemeentelijke verordeningen, zoals de APV, stellen vaak eisen aan de minimale doorrij- of doorloophoogte. Meestal wordt een grens van 2,5 meter aangehouden voor voetpaden. Voor de rijbaan gelden striktere regels. Een arkel mag het verkeer niet hinderen. Zichtlijnen moeten vrij blijven. Een obstructie op de hoek kan leiden tot gevaarlijke verkeerssituaties. De wet kijkt hier verder dan alleen de esthetiek; het gaat om de functionele veiligheid van de openbare weg.
Strategische noodzaak dicteerde de eerste vormen. De arkel ontstond in de middeleeuwse vestingbouw als spietoren. Een functionele uitpost aan de bovenkant van kasteelmuren en stadspoorten. Het doel was eenduidig: de dode hoek bestrijken. Wachters konden de voet van de muur controleren zonder zichzelf bloot te stellen aan vijandelijk vuur. Deze vroege exemplaren waren sober. Massief metselwerk rustend op zware, onversierde natuurstenen kraagstenen. Puur militair gebruik. Geen esthetiek.
De transformatie zette in tijdens de late gotiek. De militaire functie vervaagde. De arkel werd een architectonisch instrument voor de elite. In steden als Brugge en Gent verschenen arkels als privékapellen aan de gevels van rijke koopmanshuizen. De constructie werd fragieler en verfijnder. Grotere vensteropeningen vervingen schietgaten. Het was een statement van macht; bouwen boven de rooilijn was een privilege dat niet aan iedereen werd gegund.
In de 17e en 18e eeuw legden stadsbesturen de wildgroei aan uitkragingen aan banden. Brandveiligheid en het vrijhouden van de openbare weg werden prioriteit. Veel houten arkels verdwenen uit het straatbeeld door strengere keuren. De arkel werd een zeldzaamheid, voorbehouden aan specifieke hoekpanden waar de verkeershinder minimaal was.
De 19e-eeuwse neostijlen brachten een revival. Romantiek en historisme grepen terug op het middeleeuwse ideaalbeeld. Architecten pasten de arkel opnieuw toe als beeldbepalend hoekaccent bij statige herenhuizen en openbare gebouwen. Constructief veranderde er veel. Waar de middeleeuwse arkel puur op zwaartekracht en natuursteen steunde, maakte de 19e-eeuwse variant gebruik van verborgen trekstangen en later zelfs staalprofielen in de vloerconstructie. De arkel evolueerde van een dichte, zware uitkijkpost naar een lichte, veelzijdige loggia die het gevelbeeld openbrak.