De uitvoering vangt aan bij een nog reactieve, vloeibare fase van een oppervlaktebehandeling. Direct na het aanbrengen van een epoxyhars, primer of vloeibare bitumen volgt de handeling. Men strooit het zand in de natte laag. Gelijkmatigheid is essentieel. Vaak wordt gewerkt volgens het principe van verzadiging; er wordt zoveel kwartszand opgebracht dat de vloeistof geen korrels meer kan opnemen. Dit heet 'vol en zat' instrooien. Geen tijd te verliezen. Terwijl de laag nog open staat, nestelen de korrels zich in de vloeistofspiegel voordat de chemische of fysieke droging dit onmogelijk maakt.
Na de voorgeschreven reactietijd ligt het overtollige materiaal als een losse deken op de vloer. Verwijdering is noodzakelijk. De handeling verplaatst zich dan naar het mechanisch wegnemen van de niet-gebonden delen. Wat overblijft na deze reiniging is een gefixeerd, schuurpapierachtig reliëf dat de effectieve oppervlakte voor een volgende laag aanzienlijk vergroot. Een mechanische sleutel ontstaat.
Bij de negatieve betekenis van de term, het technisch gebrek, verloopt de fysieke handeling anders. Hier is de observatie leidend. Men wrijft over het oppervlak van een dekvloer of voeg. De korrels komen direct los door een gebrek aan cohesie in de cementmatrix. Het is een proces van degradatie. Vaak veroorzaakt door een te snelle uitdroging van de cementhuid waardoor hydratatie staakt. De bovenlaag verzwakt. Een schrapende beweging met een hard voorwerp of simpelweg voetverkeer volstaat om het materiaal uit het verband te lichten. Het oppervlak blijft zandig aanvoelen, ongeacht hoe vaak men het losse materiaal verwijdert.
Afzanden als technisch gebrek vloeit vaak voort uit een verstoord uithardingsproces. De hydratatie stopt voortijdig. Wanneer een cementgebonden toplaag te snel vocht verliest door tocht, wind of directe instraling van de zon, krijgt het cement geen kans om een dichte matrix te vormen. Men spreekt in de praktijk van het 'verbranden' van de vloer. De chemische reactie die de korrels moet binden, valt simpelweg stil. Een te schraal mengsel met een te laag cementgehalte biedt bovendien onvoldoende bindmiddel om de zandkorrels effectief te omsluiten. Soms ligt de bron bij de grondstoffen zelf. Verontreinigd toeslagmateriaal, zoals zand met een te hoog gehalte aan leem of organische bestanddelen, verhindert een goede hechting tussen de cementpasta en de korrels. Ook het overmatig bewerken van een natte vloer met een vlindermachine kan fijne deeltjes en water naar de oppervlakte drijven, waardoor een zwakke, zanderige huid ontstaat.
De integriteit van het oppervlak verdwijnt. De toplaag mist cohesie. Dit resulteert in een constante stofontwikkeling die niet ophoudt door te reinigen; bij elke aanraking komen nieuwe korrels bloot te liggen. Voor de duurzaamheid van het bouwsysteem is dit fataal. Een lijmlaag of coating vindt geen houvast op de losse ondergrond. De treksterkte aan het oppervlak is nihil. Zodra een volgende afwerklaag door krimp of belasting onder spanning komt te staan, trekt deze de zwakke zandige huid gewoon los van de gezonde kern. Het systeem faalt volledig. Mechanische belasting door loopverkeer of transportmiddelen leidt tot versnelde erosie, diepe slijtage en gatenvorming. De vloer verpulvert. De beoogde levensduur wordt nooit gehaald.
Daartegenover staat het pathologisch afzanden. Dit is een technisch gebrek aan minerale ondergronden zoals zandcementvloeren, voegwerk of stucwerk. In de praktijk hoor je vakmensen vaak spreken over een 'verbrande' vloer als dit fenomeen optreedt door te snelle uitdroging. Hoewel de visuele uitkomst — losse zandkorrels — hetzelfde lijkt, is de oorzaak hier een falende chemische binding in plaats van een bewuste handeling.
In de weg- en waterbouw verschuift de betekenis. Daar duidt afzanden vaak op het weghalen van zandpakketten bij duinen of oevers, of op het natuurlijke proces van erosie waarbij zand door wind of water wordt weggevoerd. Een totaal andere discipline, maar de term blijft hetzelfde.Ook de grens tussen afzanden en verpoederen (ook wel krijten genoemd) is technisch van belang. Verpoederen gebeurt op moleculair niveau bij verf- of coatingsystemen door UV-degradatie, waarbij pigmenten loslaten als wit stof. Afzanden is grover. Het betreft de volledige toeslagstof.
Stel je een parkeergarage voor waar een nieuwe antisliplaag wordt aangebracht. De vakman rolt een dikke laag epoxy uit en strooit daar direct, terwijl de hars nog vloeibaar is, grof kwartszand overheen. Het resultaat na uitharding en afbezeming? Een oppervlak zo stroef als schuurpapier. Hier is afzanden geen fout, maar een bewuste keuze voor veiligheid en hechting. Dit noemen we functioneel afzanden.
De bezem gaat eroverheen. Steeds weer komt er nieuw materiaal los. Het houdt niet op. Een zandcementvloer die door tocht te snel is uitgedroogd, vertoont dit typische beeld van pathologisch afzanden, waarbij de toplaag verpulvert tot een losse korrelmassa. De hechting is weg. Je kunt geen tegels lijmen op een ondergrond die bij elke beweging in stof verandert. De bovenlaag is simpelweg 'verbrand'.
In de monumentenzorg zie je het vaak bij historisch voegwerk. Wrijf met je duim over de voeg en voel de korrels rollen. De voeg laat letterlijk los onder je vingers. De bindkracht van de kalkmortel is door eeuwenlange blootstelling aan weer en wind verdwenen. Wat rest is een zanderige substantie die geen bescherming meer biedt aan de bakstenen.
Kijk ook naar de voorbereiding van een gietvloer op een gladde ondergrond. De schilder of vloerenlegger brengt een primer aan en werpt daar met een wijds gebaar vuurgedroogd zand in. Hij creëert een 'sleutel'. Zonder die korrels zou de gietvloer zich niet kunnen vastbijten en bij de minste temperatuurwisseling loskomen als een vel papier. Het zand fungeert hier als de onmisbare brug tussen twee gladde werelden.
NEN 2741 dicteert de spelregels voor dekvloeren. Wie een zandcementvloer oplevert die verstuift, voldoet niet aan de prestatie-eisen voor oppervlaktetreksterkte. De norm is onverbiddelijk. Bij geschillen vormt een officiële meting conform NEN-EN 13892-8 vaak de basis voor afkeur. Het gaat dan om de hechttreksterkte van de toplaag. Valt deze te laag uit door hydratatiefouten? Dan is er sprake van een technisch gebrek.
Veiligheid in gebouwen rust tegenwoordig op het Besluit Bouwen Leefomgeving (BBL). In publieke zones is stroefheid geen luxe maar een harde eis. Functioneel afzanden van vloersystemen dient om te voldoen aan specifieke stroefheidsklassen. De NEN 7909 biedt de kaders voor het meten van die glijweerstand. Een vloer mag simpelweg niet glad zijn.
Vergeet de Arbowet niet. Werken met kwartszand is risicovol. Bij het instrooien en zeker bij het verwijderen van overtollig materiaal komt fijnstof vrij. Kristallijn silica is de boosdoener. De grenswaarden voor inadembaar stof zijn extreem laag. Bronafzuiging bij mechanische bewerkingen is verplicht. Geen stofwolk toegestaan. Zonder de juiste PBM's mag er niet geveegd of geschuurd worden. Stofbeheersing is een wettelijke plicht op de werkvloer om beroepsziektes te voorkomen.
Historisch gezien was afzanden louter een degradatieverschijnsel. Bij oude kalkmortels en vroege cementgebonden dekvloeren trad dit proces vaak natuurlijk op door carbonatatie of verkeerde mengverhoudingen. De overgang van kalk naar Portlandcement in de 19e eeuw veranderde de dynamiek. De snellere hydratatie van cement bracht nieuwe risico's met zich mee. Het fenomeen 'verbranden' door te snelle uitdroging werd een technisch kernpunt in de vroege betonvoorschriften.
De functionele betekenis van de term kreeg pas echt vorm tijdens de opkomst van de chemische bouwmaterialen in de jaren 50 en 60 van de vorige eeuw. Met de introductie van epoxyharsen en polyurethaancoatings ontstond een hechtingsprobleem. Gladde kunststoflagen boden onvoldoende grip voor cementgebonden vervolgstappen. Men greep terug op een eeuwenoude methode uit de wegenbouw: het instrooien van minerale toeslagstoffen.
In de jaren 80 professionaliseerde dit proces. De focus verschoof van willekeurig rivierzand naar genormeerd, vuurgedroogd kwartszand. De industrie eiste reproduceerbare resultaten. Mechanische sleutels werden niet langer aan het toeval overgelaten. Tegelijkertijd dwongen aangescherpte Arbo-richtlijnen in de jaren 90 tot een verandering in de praktijkvoering. Waar voorheen stofwolken bij het afzanden werden geaccepteerd als onderdeel van het werk, leidde de erkenning van silicose-risico's tot de integratie van stofvrije verwerkingstechnieken. De handeling bleef gelijk. De beheersing werd technisch hoogwaardiger.