De verwerking vangt aan bij de ovenmond. Gloeiende massa valt direct in een waterbad. Deze blussing voorkomt stofvorming en vergroot de hanteerbaarheid van het ruwe restproduct. Na deze initiële koeling volgt een fase van conditionering; in grote depots krijgt het materiaal tijd om te rijpen waarbij natuurlijke oxidatie en carbonatatie de chemische structuur stabiliseren.
Vervolgens start de mechanische scheiding. Banden lopen continu. Magneten trekken ferro-metalen uit de stroom terwijl geavanceerde wervelstroomscheiders de non-ferro fracties zoals koper en aluminium verwijderen door middel van inductie en sensoren de laatste onzuiverheden detecteren. Voor de opwaardering naar AEC-granulaat is een intensievere reiniging noodzakelijk. Wassen met proceswater spoelt chloriden en fijne deeltjes weg, waarna brekers de resterende sintels reduceren tot de gewenste korrelmaten.
Op de bouwlocatie wordt het materiaal veelal ingezet als funderingsmateriaal onder wegverhardingen of in grootschalige grondwerken. Spreiden gebeurt in lagen. Shovels en graders verdelen de massa. De grillige textuur van de korrels zorgt voor een mechanische haakweerstand die tijdens het walsen een hoge stabiliteit genereert. In de regel wordt het materiaal gecompartimenteerd toegepast om direct contact met de omgeving en hemelwater te beheersen.
Bij de productie van betonwaren fungeert het granulaat als vervanger van primair toeslagmateriaal. Menginstallaties doseren de korrels via weegbunkers direct in de menger. Het resultaat is een constructief mengsel waarbij de ruwe korreloppervlakken zorgen voor een goede hechting met de cementpasta. Nauwkeurige monitoring van de korrelopbouw blijft hierbij een vast onderdeel van het industriële proces.
Hoewel de termen vaak door elkaar lopen, bestaat er een essentieel technisch onderscheid gebaseerd op de bewerkingsgraad. AEC-bodemas is het direct opgewerkte product; na de verwijdering van metalen resteert een mengsel dat qua korrelopbouw vergelijkbaar is met zand of grove sintels. AEC-granulaat daarentegen ondergaat een intensiever traject. Door het materiaal te breken, te zeven en vaak ook te wassen, ontstaat een gedefinieerde fractie die primair grind vervangt in betonwaren of asfalt. Deze extra bewerking is noodzakelijk om aan de strengere eisen voor vormvastheid en chemische zuiverheid te voldoen.
In de praktijk wordt onderscheid gemaakt op basis van de milieuhygiënische status volgens het Besluit Bodemkwaliteit. Lange tijd was bodemas een zogeheten IBC-bouwstof. Dit staat voor Isolatie, Beheersing en Controle; het materiaal mocht alleen onder strikte condities en met gebruik van folies worden toegepast om uitloging naar de bodem te voorkomen. Door de introductie van de 'Green Deal' is een nieuwe variant ontstaan: de niet-vormgegeven bouwstof die zonder deze beperkende maatregelen mag worden gebruikt. Dit 'vrij toepasbare' materiaal is het resultaat van geavanceerde reinigingstechnieken en langdurige rijping, waardoor de uitloging van zware metalen en zouten tot een minimum is beperkt.
Oudere bestekken spreken dikwijls nog van AVI-as of AVI-slakken. AVI staat voor AfvalVerbrandingsInstallatie, de voorloper van de huidige AfvalEnergieCentrale (AEC). De term slakken wordt soms gebruikt vanwege de gelijkenis met hoogovenslakken, al is de chemische samenstelling wezenlijk anders. In civieltechnische termen wordt het materiaal soms aangeduid als 'synthetisch aggregaat' wanneer het in gebonden vorm wordt toegepast.
Verwarring ontstaat soms met AEC-vliegas. Dit is een kapitale fout. Vliegas is het zeer fijne stof dat met de rookgassen meegevoerd wordt en in de filters van de centrale achterblijft. Het is chemisch veel instabieler en bevat hogere concentraties schadelijke stoffen dan de zware bodemas die onderuit de oven komt. Waar AEC-bodemas als funderingsmateriaal dient, wordt vliegas hoofdzakelijk ingezet als vulstof of moet het als gevaarlijk afval worden behandeld. Het zijn twee totaal verschillende reststromen uit hetzelfde verbrandingsproces.
Stel, je loopt over een tracée van een nieuwe provinciale weg. De ondergrond is bedekt met een dikke laag grijs, sintelachtig materiaal. Het ziet eruit als een mengsel van grof zand en gebroken steen. Kijk je van dichtbij, dan zie je kleine imperfecties. Een glinstering van een restje glas. Een minuscuul stukje keramiek. Soms een verkleurd fragment non-ferro metaal dat door de scheiders is geglipt. Dit is AEC-bodemas in zijn meest herkenbare vorm. Het materiaal voelt zwaar en compact aan. Een shovelmachinist merkt bij het nivelleren direct de stabiliteit; de hoekige korrels 'haken' in elkaar, waardoor de onderlaag nauwelijks wijkt onder de banden van zwaar materieel.
In de betonwarenindustrie kom je AEC-granulaat tegen als vervanger voor grind. Denk aan de productie van standaard grijze trottoirtegels of grastegels. In de mengmeester-computer staat de receptuur ingesteld op een percentage secundair toeslagmateriaal. Het granulaat wordt via de transportbanden naar de menger gevoerd. Het eindproduct? Een betonsteen die visueel niet te onderscheiden is van een steen met primair grind, maar met een lagere milieu-impact. De ruwe textuur van de asresten zorgt hierbij voor een uitstekende hechting met de cementpasta, wat de interne sterkte van de tegel ten goede komt.
Bij de aanleg van een oprit voor een viaduct wordt AEC-bodemas vaak in grote volumes toegepast. Je ziet dan hoe vrachtwagens af en aan rijden om het depot aan te vullen. Hier geldt: beheersing is de sleutel. Het materiaal wordt direct verwerkt en afgedekt. Een wegwerker merkt dat het materiaal goed vochtig blijft door het eerdere blusproces, wat stofoverlast tijdens het uitvlakken tot een minimum beperkt. De typische geur — een mix van mineralen en een lichte metaalachtige zweem — verraadt de industriële herkomst van dit gerecyclede restproduct.
Wetgevers kijken streng naar de uitloging. Logisch. Je wilt geen zware metalen of zouten in het grondwater. Het Besluit bodemkwaliteit (Bbk) vormt hier de juridische ruggengraat. Dit besluit stelt de kaders voor de toepassing van bouwstoffen op of in de bodem. Cruciaal is de verschuiving die heeft plaatsgevonden door de Green Deal AEC-bodemas. De tijd van grootschalig inpakken met folie en damwanden — de zogeheten IBC-maatregelen (Isolatie, Beheersing en Controle) — is nagenoeg voorbij. Sinds 2020 moet het materiaal zodanig zijn opgewerkt dat het als 'vrij toepasbare' bouwstof geldt.
Voor de producent is de BRL 2307 de leidraad. Dit procescertificaat voor de opwerking van AEC-bodemas waarborgt zowel de milieuhygiënische kwaliteit als de civieltechnische eigenschappen. Wanneer het materiaal wordt ingezet als AEC-granulaat in beton, komen de Europese normen om de hoek kijken. NEN-EN 12620 is hierbij bepalend voor de eisen aan granulaten in betonmengsels. Voor de wegenbouw is de NEN-EN 13242 relevant, die specifiek ingaat op ongebonden en hydraulisch gebonden materialen voor civieltechnische werken.
Wie het materiaal toepast, ontkomt niet aan de administratieve verplichtingen. Meldingen moeten tijdig worden gedaan via het centrale Meldpunt Bodemkwaliteit. Zonder de juiste papieren en een geldige kwaliteitsverklaring wordt de partij op de bouwplaats simpelweg geweigerd. De overheid monitort hiermee de totale keten van afvalenergiecentrale tot aan de definitieve verwerking in de infrastructuur.
De transformatie van ongewenst afval naar gecertificeerde bouwstof duurde decennia. Aanvankelijk gold de as als een lastig restproduct van de eerste grote huisvuilverbrandingsinstallaties in de twintigste eeuw; men stortte het vaak zonder veel omhaal of gebruikte het voor het simpel ophogen van terreinen. Geen filters. Geen strenge regels. In die beginperiode, grofweg tot de jaren tachtig, stond men nauwelijks stil bij de risico's van uitloging van zware metalen en zouten in het grondwater.
De jaren negentig brachten de echte kanteling in het denken. Met de introductie van het Bouwstoffenbesluit in 1995 en later 1999 werd de term AVI-as gemeengoed, maar de toepassing werd tegelijkertijd complexer door de beruchte IBC-status. IBC stond voor Isolatie, Beheersing en Controle. Het resultaat was een landschap vol ingepakte dijklichamen en wegenbases, waarbij dikke lagen folie moesten voorkomen dat regenwater de verontreinigingen zou meevoeren naar de bodem. Een tijdrovende en kostbare methode die de acceptatie van het materiaal in de weg stond. Werken met folie was immers een technisch gedoe op de bouwplaats. Het was een noodgreep.
De definitieve stap richting volledige circulariteit werd gezet in 2012 met de ondertekening van de Green Deal AEC-bodemas. Producenten beloofden fors te investeren in opwerkingstechnieken. Door de introductie van geavanceerde scheidingsinstallaties voor non-ferro metalen en intensieve wasprocessen transformeerde de ruwe as naar het moderne AEC-granulaat. Sinds 2020 is de IBC-categorie voor bodemas nagenoeg volledig uitgefaseerd ten gunste van vrij toepasbare bouwstoffen die aan strengere milieueisen voldoen dan hun voorgangers. De as van gisteren is de fundering van vandaag.