De montage vangt doorgaans aan bij het fixeren van de muurplaat op de dragende wanden, waarbij mechanische ankers de basis leggen voor de verdere krachtenafdracht. Bij een traditionele gordingenkap worden de horizontale balken vervolgens in de uitgespaarde muurvakken of in stalen raveeldragers geplaatst, een proces waarbij de overspanning de hart-op-hart afstand van de balken dicteert. De kraan hijst. Balken landen met precisie. De verbindingen tussen de verschillende houten delen, zoals de gordinglas of de nokverbinding, worden ter plaatse met bouten of zware spijkers gezekerd om een star geheel te vormen dat bestand is tegen vervorming.
In de praktijk van prefab dakelementen verloopt de uitvoering wezenlijk anders door het hijsen van volledige panelen die direct de afstand tussen de muurplaat en de nok overbruggen. Maatvoering is hierbij allesbeheersend; elke afwijking in de onderbouw vertaalt zich direct in kieren bij de aansluitingen van de elementen. Nadat het dragende frame is gepositioneerd, worden eventuele dakkapellen of dakramen in de structuur geïntegreerd door middel van raveelconstructies die de krachten rondom de openingen omleiden naar de naastgelegen dragers. Het resultaat is een geometrisch stabiel netwerk. De kap staat. De stabiliteit wordt definitief wanneer windverbanden of het dakbeschot het skelet schoren tegen zijdelingse belasting.
In de Nederlandse woningbouw domineren twee klassieke systemen: de gordingenkap en de sporenkap. Het verschil zit in de richting van de dragers. Waar de gordingenkap leunt op zware horizontale balken die van muur naar muur lopen, vertrouwt de sporenkap op verticale houten ribben die van de goot naar de nok reiken. Het is een fundamenteel verschil. Gordingen verdelen de last naar de kopgevels of tussenmuren. Sporen brengen de druk rechtstreeks naar de zijmuren. Dit vereist vaak extra trekplaten of knieschotten om te voorkomen dat de muren naar buiten worden gedrukt door de zogenaamde spatkrachten. Men spreekt in de volksmond vaak over een dakstoel, maar technisch gezien is dat slechts het ondersteunende frame van de kap.
De moderne bouwplaats zweert bij de scharnierkap en prefab dakelementen. Dit zijn kant-en-klare segmenten. Ze bevatten vaak al isolatie, tengels en soms zelfs de binnenafwerking. De snelheid is ongekend. Een kraan zet een compleet dak in enkele uren op zijn plek. Hoewel de term 'kapconstructie' breed wordt gebruikt, gaat het hier vaak om sandwichpanelen die constructief zelfvoorzienend zijn. Bij grote, vrije overspanningen zonder tussenmuren komt het spantendak in beeld. Hierbij vormen zware houten driehoeksconstructies, de spanten, de primaire dragers waarover weer gordingen worden gelegd. Het is een hiërarchisch systeem van hout op hout.
Termen worden vaak door elkaar gehaald. Een kapconstructie is de verzamelnaam voor het hellende deel. Voor platte daken spreken we echter zelden over een kap, maar eerder over een houten balklaag. Hierbij liggen de balken horizontaal, vaak onder een flauwe helling voor de afwatering. In de restauratiebouw hoort men nog vaak de term 'gebint', wat verwijst naar de zware historische draagstructuren die de basis vormen van oude boerderijen en schuren. De keuze voor een variant bepaalt de indelingsvrijheid op de bovenste verdieping. Een gordingenkap biedt veel vrije ruimte. Een sporenkap beperkt de bewegingsvrijheid door de nauwe tussenafstand van de sporen, maar biedt weer meer flexibiliteit bij het plaatsen van dakkapellen op willekeurige locaties.
Een zolder in een oude stadswoning. Je kijkt omhoog en ziet zware, horizontale balken die diep in de gemetselde muren rusten. Dat is de gordingenkap. Tussen deze gordingen door lopen dunnere verticale latten. De sporen. Het is een logisch vlechtwerk van krachten. Soms kraakt het hout als de zon de pannen verwarmt en de constructie werkt.
Maandagochtend op een nieuwbouwlocatie. Een kraan hijst een gigantisch, kant-en-klaar houten paneel omhoog. De scharnierkap. Binnen een uur staat de volledige linkerflank van het huis. Geen losse balken meer op de bouwplaats, maar een industrieel samengesteld geheel dat direct de isolatie en de constructie verzorgt. Snelheid regeert hier. De kraanmachinist zet het element op de millimeter nauwkeurig op de muurplaat.
De verbouwing van een jaren '70 woning. Er komt een dakkapel. De timmerman moet een gat maken in de bestaande constructie. Hij plaatst een raveeling. Twee stevige houten dwarsbalken vangen de onderbroken sporen op. Het gewicht wordt omgeleid naar de naastgelegen balken. Het skelet wordt ter plaatse aangepast. De stabiliteit blijft gewaarborgd, terwijl de ruimte op zolder transformeert.
Een platte uitbouw aan de achterzijde. Vuren balken liggen strak naast elkaar, rustend op de muurplaat van de nieuwe muren. Dit noemen we de balklaag. Geen schuine kap, maar een horizontaal draagvlak met een flauwe helling voor de afwatering. De timmerman schroeft de underlaymentplaten vast. Plank voor plank krijgt het dak zijn vorm. Een solide basis voor de latere bitumenlaag.
Het moet staan als een huis. Of liever: als een dak. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) vormt het wettelijke fundament waaraan elke houten dakconstructie moet voldoen. Geen discussie mogelijk. De fundamentele eisen aan de mechanische sterkte zorgen ervoor dat het dak niet bezwijkt onder eigen gewicht of extreme weersomstandigheden. Veiligheid voorop. De constructie moet bestand zijn tegen de krachten die erop inwerken gedurende de beoogde levensduur van het gebouw.
NEN-EN 1995 is hierbij de leidraad voor het constructief ontwerp van houtstructuren. Constructeurs gebruiken deze Eurocode 5 om te bepalen of die ene gording de overspanning wel aankan. En dan heb je nog NEN-EN 1991. Die schrijft voor hoeveel kilo sneeuw er per vierkante meter op de pannen mag liggen voordat het kritiek wordt. Windbelasting idem dito. Het is een complexe rekensom van krachten en tegenkrachten. De sterkteklasse van het hout zelf, vaak geclassificeerd volgens NEN-EN 338 (denk aan de bekende C18 of C24 vuren), is hierbij de doorslaggevende factor voor de draagkracht.
De regels stoppen niet bij de draagkracht alleen. Energieprestaties eisen hun tol. Het BBL stelt strikte Rc-waarden voor de thermische isolatie van daken, wat in de praktijk betekent dat houten dakconstructies steeds dikker worden om het benodigde isolatiemateriaal te kunnen herbergen. Meer ruimte voor wol of schuim. Minder ruimte voor fouten. Daarnaast speelt de brandveiligheid een cruciale rol in de regelgeving. De weerstand tegen branddoorslag en brandoverslag (WBDBO) bepaalt hoe lang een houten constructie zijn dragende functie moet behouden bij brand. Soms betekent dit dat balken zwaarder worden uitgevoerd dan puur voor de belasting nodig is. Of ze worden ingepakt in brandwerende beplating. Alles om die kostbare minuten vluchttijd te garanderen. Het is een samenspel tussen materiaalkeuze en wettelijke grenswaarden.
Eeuwenlang vormden zware eikenhouten gebinten de ruggengraat van de Nederlandse kapconstructie. Ambachtelijk handwerk regeerde. In boerderijen en monumentale panden dragen deze massieve structuren nog steeds de last, vaak verbonden met pen-en-gatverbindingen die zonder een enkele spijker decennia overspannen. De overgang van eiken naar vuren markeerde een omslagpunt. Goedkoper. Makkelijker te bewerken. Met de opkomst van de stedelijke woningbouw in de negentiende eeuw werd de gordingenkap de standaard. Horizontale balken die direct in het metselwerk van de tussenmuren rustten. Het was een logische stap naar efficiëntie.
Na de Tweede Wereldoorlog versnelde de ontwikkeling. De schaarste aan materialen dwong tot innovatie. Constructies moesten lichter en de houtsecties slanker. De introductie van de sporenkap in de sociale woningbouw bracht een nieuwe dynamiek; verticale elementen die repetitief werden geplaatst. Snelheid werd een factor van belang. In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw vond de definitieve verschuiving plaats naar prefabricage. De scharnierkap deed zijn intrede. Geen losse balken meer die op grote hoogte getimmerd werden, maar complete dakelementen die in de fabriek onder gecontroleerde omstandigheden werden samengesteld. De rol van de timmerman veranderde. Van constructeur ter plaatse naar monteur van industriële halffabricaten. De techniek verschoof van zware massa naar berekende stijfheid.